Filozofi i njohur, Artan Fuga flet ne nje interviste per aktualitetin shqiptar. Ndalet te liria e njerezve duke e ballafaquar me levizjen e lire ne Evrope. Pohon se shoqeria shqiptare me gjithe evolucionin qe ka bere ne shume fusha nuk eshte ne disa standarde institucionale ashtu sic jane shoqerite perendimore. Ne intervistren dhene gazetarit Roland Qafoku per emisionin "Arena" ne Planet Tv, prof. Dr. Fuga ndalet dhe ne jeten e tij mes Tiranes e Parisit.

Si po sillen shqiptaret, pas pothuaj nje viti qe mund te levizin te lire ne Shqiperi?

Liria nga pikepamja filozofike eshte nje nocion dhe nje realitet i cuditshem. Sepse po te flasim ne menyre korrekte politikisht, por me klishe dhe steriotipe, do ta veme lirine asocim idesh me lumturine, solidaritetin dhe me nje lloj kenaqesie. Po te kthehemi ne kthehemi ne vitet '90 opinioni publik shqiptar keshtu e lidhte kete nocion. Tani qe ka liri, tani mbaruan dhe problemet e tani ka mireqenie dhe prosperitet. Filozofikisht nuk ka qene asnjehere keshtu dhe ndonjehere ndodhesh ne nje pozite te veshtirte sepse eshte e veshtire te krahasosh librin, konceptet ne nje kulture te shkruar apo historike, ku gjerat kane rrjedhur ndryshe dhe ballafaqohesh me pas me nje opinion i cili i kupton gjerat ne menyre krejt te kundert dhe ndodhesh ne nje dileme, t'ia thuash te verteten, por ke frike se mund te te thone "perse po ma prish festen", te mos ia thuash, te duket vetja hipokrit. Ajo cka dua te them eshte se liria, po te marrim shume filozofe, ka lidhje me iniciativen me kenaqesine per zbulim, me kenaqesi qe te jep deshira dhe statusi i asaj qe nuk je i ndrydhur, me mungesen e frikes te nje pushteti qe godet, me shperthimin e energjive njerezore. Por nga ana tjeter cfare ka liria, ankthin e pergjegjesive, vuajtjeve per zgjedhjet qe mund t'i beje ndryshe, nje komunikim te veshtire me tjetrin sepse sikurse ti ke lirine dhe ai ka lirine te beje si te doje dhe shpesh here liria e tjetrit bie ne kundershtim me lirine tende. Sepse shpesh here parulla "liria e tjetrit mbarin aty ku fillon liria ime" ne teori eshte e sakte, por ne praktike liria e tjetrin kundershton lirine time. Tensionet sociale jane te forta, pasi liria e tjetrit do te thote se ai mund te jete me i pasur dhe me i zoti dhe i parregulluar me asnje norme morale duke shperthyer etiken dhe te gjitha keto ne fillime shoqerohen me ankthe sociale dhe me nje pakenaqesi ndaj gjithckaje. Une nuk jam duke folur politikisht korrekt dhe ajo cka dua te shtoj eshte se nje rol shume te madh ketu luan dhe media, e cila nuk e menaxhon ashtu sic duhet lirine, duke rendur pas informacionit, rend edhe pas atij negativ. Sa me e madhe te jete konkurrenca aq me shume shohim lajme te keqija dhe keto merren me qindra here nga televizionet dhe nga radiot dhe opinioni bombardohet me nje situate ku ankthi dhe depresioni social eshte ne rend te dites. Ti nuk e di kete nese ky eshte efekti i lirise, apo nje gjendje krize ekonomike dhe te gjitha keto lidhen me nje shqiptar ne nje gjendje paksa jo fort te qete.

Si ju duket kur ju risjellin ne mendje te gjithe jeten tuaj dhe te gjithcka qe ju jeni keni arritur ne fushen akademike?

Jeta e cdo njeriu eshte pasur me fakte por pervec sukseseve jeta ka edhe deshtime, dhe une i kujtoj dhe ato ne jeten time.

Ku jetoni me mire ne Paris apo ne Tirane?

Secila ka te mirat e veta, por Parisi per mua nuk eshte me kulla Eifel, apo pallati i Luvrit, pra nuk jane me monumentet e medha. Pasi kalon fazen e pare, pasi kam 20 vite qe shkoj e vij, Parisi me mua tani eshte nje kafene e vogel ne nje cep rruge. Apo eshte nje park i vogel dhe nje peme e cila e di qe ndodhet aty. Parisi tani eshte nje burre e vjeter qe e njeh dhe ka mbledhur mencurine e botes dhe ti shkon e degjon duke e pare ne sy, dhe nga kjo pikepamje jane disa elemente qe ketu ne Tirane nuk i gjen dot. Une gjithmone e them qe eshte veshtire ne Tirane te gjesh nje kafene te qete ku ti mund te shkosh ne punosh apo te mendosh. Eshte e veshtire te gjesh rruge te qete, apo nje lendine te qete. Eshte e veshtire ne Tirane te gjesh nje identitet te vjeter me vila te vjetra te ruajtura mire. Nga kjo ane Parisi ka disa avantazhe per mua qe nuk shkoj si arkitekt apo sociolog, por si njeri qe jeton jeten e vet te perditshme dhe normale. Por ne Tirane, jane miqte, eshte shoqeria deshira per ta transformuar kete vend, qe ndoshta eshte bukuria me e madhe dhe pasioni me i madh. Eshte nje vend i mundesive per aksione te jashtezakonshme. Ne Tirane eshte shqipja qe ngjiz marredheniet dhe pastaj mund te them nostalgjine dhe kujtimet.

Ne jemi nga te paret vende te lindjes qe beme kerkesen per NATO dhe nga te fundit qe u pranuam. Jemi nder te paret qe kemi bere kerkuam te futeshim ne Be dhe ende nuk kemi marre statusin e vendit kandidat. Por ka disa kerkesa te tjera te cuditshme politike. Pervec asaj qe klasa politike e ka fajin dhe ne kete e degjojme perdite, per mua ka edhe nje teori tjeter. A mos valle edhe BE eshte fajtor qe ne nuk kemi marre ende statusin dhe kur te tre personazhet qe i vene vulen futjes se Shqiperise ne BE, Kukan, Lajcak dhe Fyle jane nga Cekosllovakia, pra nga nje vend lindor ashtu si ne? Cfare ndodh, vetem ne jemi fajtore?

Do te ndalesha ne tre elemente qe me duken se kane nevoje te ndergjegjesohen nga pikepamja e bindjeve te mia. Se pari eshte e vertete qe shoqeria shqiptare me gjithe evolucionin qe ka bere ne shume fusha nuk eshte ne disa standarde institucionale ashtu sic jane shoqerite perendimore. Te them te drejten sis tubues pyes veten, perse perfaqesuesit politike te BE nuk artikulojne disa kerkesa qe kane te bejne me rregullim dhe me modifikimin e aspekteve institucionale ne Shqiperi, si p. sh per KQZ, apo ligjin e elektoral. Une do te kisha deshiruar nga partneret tane strategjik dhe shume te rendesishem evropiane te artikulonin me shume kerkesa normative sesa ato qe lidhen me sjelljen e aktoreve te ndryshem politike. Se dyti per mua shoqeria qe eshte nxenesja me e mire e parimeve te Evropes sot, eshte Shqiperia. Nese marrim shembull Greqine shohim se ajo ka krize te madhe ekonomike dhe politike, hezitim ne reforma qe po ta krahasosh me situaten ne Shqiperi mund te themi se atje sit6uata eshte jashte kontrollit. Nese hyjme edhe me shume ne Ballkan, te fqinjet tane qe nuk jane ne Evrope, shohim se ne Shqiperi nuk ka ndonje klase politike drejtuese qe te jete nacionaliste, gjithashtu ne nuk kemi konflikte etnike. Ndaj them se shoqeria shqiptare eshte shume interesante per te qene pjese e BE dhe mendoj se statusi i kandidatit do te ishte shume i merituar. Se treti ku do te ndalesha eshte se nese shohim mire deklarata e drejtuesve te BE ne kushtet e situatave te sotshme politike dhe ekonomike ka marre nje vendim politik qe pranimin e vendeve te reja ta ngadalesoje. Pra ne kete menyre as Europa nuk eshte gati te na prese ne, per momentin se pse do te kerkohej kontribut financiar per institucionet shqiptare. Jemi ne nje moment ku analiza duhet bere e plote dhe nuk duhet te mbeti tek fenomenet politike te dites.

Nuk e lidhni me kete treshe drejtuese te BE?

Personalisht mendoj se eshte nje vendimmarrje kolektive pak me e gjere se kaq.

Perse e perkedhel BE, Serbine nderkohe qe kjo e fundit ende nuk ka kerkuar falje per krimet e luftes ne Kosove dhe qe shoqerohet nga njeqind e nje probleme?

Ndoshta per t'i dhene nje dore dhe per ta ndihmuar qe te dale nga ajo histori qe tashme dihet. Por doja te thosha qe eshte nje proces i gjate dhe ndoshta brezi jone kerkon qe ngjarjet te ecin pak me shpejt, pro te mendosh qe kombi gjerman priti 50 vjet deri sa u bashkua. Kam pershtypjen se ka edhe nje gjeopolitike dhe mendoj se shoqerite e Ballkanit do te shkojne gati-gati me te njejtin ritem drejt BE.

Vete, sa faj kemi lidhur me kete ceshtje?

Nuk jam ne gjendje se kush eshte fajtori, por mund te them qe ne gjykimin tim, problemi yne eshte se ne duhet te kalojme ne nje shoqeri e cila duhet te perpunoje nje model me te perparuar. Ne planin politik ka nevoje qe te shkojme drejt shtetit te se drejtes duke bere qe te zvogelohet relativisht influenca e politizimit dhe partive politike ne funksionimit te shtetit ligjor. Ne fushen e ekonomise eshte jashtezakonisht e rendesishme qe te stabilizohet problemi i pronesise, i identitetit te ekonomise shqiptare. Ne fushen e jetes sociale shqiptari akoma eshte nje individ i cili nuk ndodhet shume i sigurt ne jeten e vete per perditshme. Nga pikepamja e burokracise duhet ndryshuar modeli i punonjesit publik ndersa nga pikepamja e zhvillimeve demokratike ka nevoje per shume me teper te drejta politike. Shoqeria shqiptare ka mbetur ne nivelin e viteve 90 tek te drejtat politike, te cilat lidhem me te drejten e shprehjes, per te qene i mbrojtur ne gjyq etj. dhe ka nevoje per nje vale te dyte lirish politike dhe sociale, si te drejtat e nje konsumatori, studenti, pronari, apo te punesuari. Te gjitha keto te drejta qe nuk jane te lidhura me te drejtat themelore jane ende te pazhvilluara. Per mua nga pikepamja politike shoqeria shqiptare e ka mbyllur nje cikel dhe tani duhet te kete nje shoqeri te institucionalizuar normative me nje qytetar qe perballe mos kete forcen e partive politike por ligjin dhe shtetin.

A quhet ky tranzicion i mbaruar?

Nuk di se cfare do te quajme tranzicion, por ne kemi ardhur ne ate pike ku demokracia e partive politike nuk jep me shume energji. Ne kemi ende nje media te politizuar dhe si media si nje instrument i shprehjes se opinionit publik nuk ekziston, sepse qytetari nuk ka me vend ne media. Kur duam te zgjedhim presidentin e republikes, jane majat e partive politike qe diskutojne ne publik se si do te vendosin, nuk jane deputet ata qe e zgjedhin. Apo punonjesi publik ende varet nga flukset dhe reflekset e qendrimeve te partive politike. Ndaj them qe ka nje lloj politizimi institucional teresor nderkohe qe duhen te futen disa norma qe duhet te funksionojne si nje shtet ligjor.

Si ka mundesi qe deklaratat e delegacioneve te huaja, por edhe ate atyre shqiptare qe kane shkruar jashte qe nga Konferenca e Paqes e deri me sot ne Bruksel perseriten apo jane pothuaj te njejtat?

Gjeopolitika shqiptare ka disa karakteristika qe sipas meje ne 100 200 vjetet e fundit pavaresisht regjimit politik ka ndjekur disa linja te pergjithshme dhe gjeopolitika eshte shume me afatgjate sesa regjimet qe ndjekin nje vend. Ajo cfare kane bere perfaqesuesit politik shqiptare eshte se kane dashur gjithmone te gjejne nje mbeshtetje te fuqishme jashte. Jemi nj vend i vogel dhe i ndodhur nen presioni e fqinjeve dhe i copetuar me sipas ne disa shtete dhe me nje deshire te madhe per te qene i bashkuar. Nga kjo pikepamje politikanet shqiptar dhe gjeopolitika e saj kane dashur te perballojne fqinjet duke gjetur nje perkrahje tek nje fuqi e madhe, te nje apo disa. Se dyti per mua, shqiptaret kane dashur gjithmone nje Ballkan te hapur dhe jo te mbyllur. Nje nga arsyet e kesaj eshte se meqenese ne Ballkan jane ndier te dobet kane dashur me mire nje Ballkan nen influencat e huaja ne menyre qe te ekuilibrojne poziten e tyre relativisht ne dobet ekonomike, ushtarake dhe fatet tragjike qe kane pasur ne ndarjen e tyre territoriale. Ka pasur edhe nje karakteristike tjeter se pushteti n politik brenda vendit e kane garantuar edhe me deshiren per te legjitimuar ne syte e faktorit nderkombetar dhe kjo eshte prej 100 vjetesh. Kjo ka bere qe kur jane ndryshuar raportet nderkombetare klasa politike shqiptare ka pasur tragjedite e veta. Ndaj kur ju thoni qe ka gjera qe perseriten une them se jam dakord dhe mendoj se vjen nga kjo linje gjeopolitike qe Shqiperia ka ndjekur. Sigurisht qe ajo merr forma te caktuara por cdo shtet ka nje linjat caktuara gjeopolitike.

Ju jeni per bashkimin e Shqiperise me Kosoven?

Ky eshte nje proces i cili duhet te plotesoje disa kushte. Se pari kete duhet ta menaxhoje klasa politike, se dyti duhet gjetur nje kontekst dhe nje realitet qe te pranohet nga partneret gjeopolitike dhe nga ata qe menaxhojne marredheniet strategjike boterore. Se treti duhet te pranohet nga aktoret politike rajonale ne menyre qe te mos shnderrohet ne nje drame te caktuar dhe ne nje konflikt me tensione te medha. Me pas duhet qe klasa politike e Kosoves apo Shqiperise te ece gradualisht drejt krijimit te nje hapesire te perbashket shqiptare dhe ne nje fare menyre ky eshte nje proces gradual. Duhet krijuar nje hapesire e perbashket ekonomike, mediatike, apo shkembime te perbashketa arsimore. Te gjitha keto qe mund te behen duhen bere dhe sa me shpejt sepse te gjitha kushtet jane, brenda ketij konteksti.

Mbushim 100 vjet shtet. Si eshte sjelle shqiptari ne keto vite dhe si ka funksionuar ai?

100 vjet shteti i kemi por brenda ka pauza, tronditje dhe thyerje te fuqishme. Nuk eshte nje shtet qe te kete nje vazhdimesi, jo vetem nga pamja e regjimit por edhe si ekzistence. Nje vit pas pavaresise Ismail Qemali jep doreheqjen, me pas kemi luftetar ballkanike, pastaj Luften e Pare Boterore. Ka nje stabilitet shume relativ ne vitet 20 dhe shume shpejt afron Lufta e dyte Boterore dhe nga 39 deri ne 45 kemi serish nje thyerje te madhe. Nga 45 deri ne 90 kemi nje organizim shteteror qe kishte mbi bazen e tij politizimin terrorin dhe represionin dhe nuk kishte qytetarin ne konceptin qe ka nje shtet i se drejtes dhe po te shohesh se kane funksionuar institucionet qe ne kemi sot, ato jane te ketyre 20 vjeteve. Ndersa ne vitet '90 kemi nje politike te tribunave dhe konfrontime me arme si ajo e '97 ku shteti gati rrezohet dhe kerkohet nderhyrje nga jashte. Ndaj ne mund te themi qe kemi 100 vjet, sepse flamuri i ngrit ne 28 nentor te 1912, por a kemi vazhdimesi 100 vjecare te institucioneve qe krijojne kulturen, memorien, apo statusin e nepunesit? Mua me duket qe jo.

Per cfare duhet te jemi krenare ne keto 100 vjet dhe a ka ndonje gje qe duhet te na vije turp?

Nuk me pelqen shume fjala krenar, por ajo qe une vleresoj shume dhe qe ndjej gezim dhe me ben optimist eshte se pavaresisht ketyre lufterave te brendshme apo te jashtme renie institucionesh e tjera si keto ka nje fiber te shoqerise shqiptare qe mbetet e qendrueshme. Ka shume shoqeri qe po i hoqe shtetin, njeriu ha njeriun, sepse lidhja sociale krijohet nepermjet lidhjes ligjore. Kurse lidhja sociale ne Shqiperi, quaje ate klanike, familjare kanunare apo miqesore, ka ekzistuar pavaresisht kontekstit juridik. Kjo ka qene nje prove shume e madhe, sepse edhe atehere kur ligji nuk ka pasur asnje fuqi, shoqeria perseri eshte mbajtur. Eshte mbajtur gjuha, deshira e shqiptareve per te jetuar bashke dhe per t'i thene vetes te tille dhe eshte mbajtur nje solidaritet kombetar pavaresisht shtetit. Kjo eshte provuar sipas meje edhe ne 97 98, kur strukturat shteterore rane dhe nese sheh historine e atyre muajve, pavaresisht se pati te vrare dhe konfrontime, indi i thelle i shoqerise shqiptare ekzistonte dhe pa te. Nga cfare do te turperoheshim? Nuk e di, por pergjithesisht kombet nuk kane turp.

Dy fjale per prof. dr Artan Fuga

Prej 4 vjetesh, drejtues i departamentit te Gazetarise dhe Komunikimit ne Fakultetin e Histori dhe Filologjise ne Universitetin e Tiranes, Artan Fuga eshte dhe anetar i Akademise se Shkencave te Shqiperise qe prej vitit 2007. 58-vjecari eshte dhe lektor ne universitetin e Parisit - Natarre ne France. Njihet prej vitesh per kualifikimin shkencor ne shkencat e filozofise, sociologjise dhe komunikimit. Eshte autor i shume librave ne fushen e filozofise, sociologjise, komunikimit dhe publicistikes. I martuar dhe baba i nje vajze, Fuga e ndan jeten mes Tiranes dhe Parisit.

Kuvendi, presidenti dhe dialogu

I deklaruar pro hapjes se dosjeve, dr. Fuga vlereson edhe se Presidenti i Republikes nuk ka asnje fuqi mbi aktoret politike ne Kuvend. Sipas tij, Kuvendi mund te funksionoje me shume probleme ne kushtet e nje krize politike dhe roli i Presidentit atje te mos ndihet fare. Po ashtu, prof. Fuga vlereson se kompromisi politik ne Shqiperi arrihet gjithmone ne momentin e fundit. Kjo sipas tij ndodh per dy arsye. Se pari se ne castin e fundit detyrohen te nderhyjne partneret nderkombetare ne menyre me decizive, qe sistemi yne te mos dale nga shinat dhe se dyti sepse beneficet qe merren ne momentin e fundit jane me te medha per secilin prej negociatoreve.