Sot 35 vite pas 31 marsit 1991 të zgjedhjeve të para pluraliste, sërish socialistët janë në pushtet

Nga Albert Vataj
Sot, 35 vite pas zgjedhjeve të para pluraliste të 31 marsit 1991, historia duket se ka një prirje paradoksalisht të pranueshme, për t’u rikthyer në forma të reja të së njëjtës vazhdimësi. Socialistët janë sërish në pushtet. Nga Partia e Punës e Shqipërisë e atëhershme, që fitoi zgjedhjet e para shumëpartiake në një terren ende të kontrolluar dhe të paçliruar plotësisht nga trashëgimia e diktaturës, te Partia Socialiste e Shqipërisë e sotme, ekziston një vijë që nuk është thjesht kronologjike, por edhe strukturore dhe kulturore. Ky fakt nuk duhet lexuar në mënyrë të thjeshtuar si një rikthim ciklik i së njëjtës forcë politike, por si një dëshmi e mënyrës se si tranzicioni shqiptar ka riprodhuar elita, narrativa dhe forma të ushtrimit të pushtetit, shpesh duke i transformuar më shumë në emër sesa në thelb.
Në këtë hark kohor, një tjetër element i bën këto 35 vite edhe më domethënëse. Nga protagonistët e asaj kohe, pothuajse të gjithë janë tërhequr nga skena, vullnetlirë apo me vulën e pamëshirshme të vdekjes. Ndërsa një emër vijon të mbetet aktiv në politikën shqiptare, ikoniku Sali Berisha. Dukshëm që as mosha dhe as ndonjë thirrje tjetër nuk e kanë lëkundur qëndrueshmërinë e tij në politikë. Prania e tij, nga ditët e para të pluralizmit si një nga figurat themeluese të opozitës, e deri në aktualitetin politik, përbën një rast të surprizues të qëndrueshmërisë individuale në një sistem që ka parë rotacione, përmbysje dhe riciklime të shumta elitash.

Kështu, përvjetori i 31 marsit nuk është vetëm një kujtesë e fillimit të demokracisë, por edhe një pasqyrë e kontradiktave të saj. Një sistem që ka ndryshuar emra dhe struktura, por që në thelb vazhdon të mbajë gjurmë të forta të së shkuarës, si në vazhdimësinë e pushtetit, ashtu edhe në qëndrueshmërinë e figurave që e kanë formësuar atë.
Në këtë përvjetor, më shumë se një përkim ironik, ky është një moment që fton për reflektim, sa ka ndryshuar realisht raporti i shqiptarëve me pushtetin, dhe sa mbetet ende peng i një trashëgimie që vazhdon të riciklohet?
31 marsi i vitit 1991 nuk është thjesht një datë kalendarike në historinë politike shqiptare; ai përbën një çarje të thellë në kontinuitetin e një sistemi që për gati gjysmë shekulli kishte përjashtuar pluralizmin, konkurrencën dhe vetë idenë e zgjedhjes si akt i lirë qytetar. Këto zgjedhje shumëpartiake, të parat pas vitit 1945, shënojnë hyrjen e Shqipërisë në një fazë tranzicioni të gjatë, të ndërlikuar dhe shpesh kontradiktor drejt demokracisë.
Zgjedhjet e 31 marsit 1991 nuk mund të kuptohen pa klimën e trazuar të viteve 1990–1991. Rënia e Murit të Berlinit në Rënia e Murit të Berlinit dhe kolapsi i regjimeve komuniste në Europën Lindore ushtruan një presion të drejtpërdrejtë mbi sistemin shqiptar, një nga më të izoluarit dhe më dogmatikët. Brenda vendit, protestat studentore të dhjetorit 1990 në Qyteti Studenti detyruan udhëheqjen komuniste të pranojë pluralizmin politik.
Në këtë klimë u krijua Partia Demokratike e Shqipërisë, forca e parë opozitare, e cila sfidoi hapur monopolin e Partia e Punës e Shqipërisë, e drejtuar nga Ramiz Alia. Megjithatë, ndryshimi institucional mbeti i pjesshëm dhe i kontrolluar nga elita ekzistuese.
Ligji zgjedhor i vitit 1991 ishte një sistem mazhoritar i pastër me dy raunde dhe 250 zona elektorale. Në pamje të parë, ai përmbushte standardet procedurale të një gare demokratike. Por në praktikë, struktura e tij favorizonte në mënyrë të dukshme organizatën më të konsoliduar – PPSH-në.
Për më tepër, regjimi ndërtoi një pluralizëm “të menaxhuar” duke përfshirë në zgjedhje edhe organizata satelite, të ashtuquajturat “rripa transmetimi”, si Fronti Demokratik, Bashkimet Profesionale, Organizata e Rinisë dhe ajo e Grave, si dhe Organizata e Veteranëve. Këto subjekte, megjithëse formalisht të ndara, funksiononin si zgjatime të pushtetit ekzistues, duke fragmentarizuar votën dhe duke krijuar një iluzion diversiteti politik.
Rezultati i zgjedhjeve ishte në dukje i qartë: PPSH fitoi rreth 67.6% të votave dhe 161 mandate, ndërsa Partia Demokratike e Shqipërisë siguroi 75 vende me rreth 38.7% të votave. Subjektet e tjera mbetën margjinale.

Por kjo tablo numerike fsheh një realitet më kompleks. Opozita arriti fitore të thella në qendrat urbane kryesore – në Tiranë, Durrës, Shkodër dhe Vlorë – duke dëshmuar një ndarje të qartë mes qytetit dhe fshatit, mes një shoqërie më të ekspozuar ndaj ideve perëndimore dhe një mase rurale ende të lidhur me strukturat tradicionale dhe me frikën nga ndryshimi.
Simbolika më goditëse ishte humbja personale e Ramiz Alia në një zonë elektorale në Tiranë. Ky akt kishte një peshë që tejkalonte rezultatin elektoral: ai sinjalizonte rënien e autoritetit moral të sistemit dhe fillimin e delegjitimimit të tij publik.

Ligji zgjedhor ishte mazhoritar i pastër, me dy raunde dhe me 250 zona elektorale, pra me 250 deputetë, aq sa ishte dhe gjatë parlamentit të viteve të diktaturës. Sipas të dhënave të kohës listat numerike të votuesve ishin me rreth 1 milion 985 mijë votues. Në zgjedhje morën pjesë 95 për qind e tyre. Për PDSH votuan 38.71% ose 720 mijë e 948 votues, ndërsa për PPSH votuan 67.6% e votuesve, ose 1 milion 46 mijë e 129 votues. Për PR, votuan 1.38% e votuesve ose 27 mijë e 393 persona, për PBDNJ votuan 0.68% e votuesve ose 13 mijë e 538 persona. Vendet në Kuvendin Popullor u ndanë si vijon: Partia e Punës 161 vende, Partia Demokratike 75 vende, OMONIA 5 vende, dhe Organizata e Veteranëve 1 vend. Por rezultati pati edhe surprizat e veta. PD, humbësja e zgjedhjeve pati rezultat triumfues në qytetet e mëdha. Në Tiranë fitoi 19 nga 29 zona, në Durrës 13 nga 19, në Shkodër 16 nga 19, në Vlorë 7 nga 14. Por simbolika më e madhe e atyre zgjedhjeve ka qenë humbja e Ramiz Alisë, kreut të PPSH, në një zonë elektorale në Tiranë.

Pse fitoi PPSH?
Analiza e këtyre zgjedhjeve kërkon të shmangë interpretimet e thjeshta. Fitorja e PPSH-së nuk ishte vetëm produkt manipulimi (edhe pse parregullsitë nuk munguan), por edhe rezultat i disa faktorëve strukturorë, që mund të konsideroheshin si ndikuese, aparati shtetëror, media dhe infrastruktura zgjedhore ishin ende në duart e regjimit. Gjithashtu një pjesë e madhe e popullsisë, sidomos në zonat rurale, i druheshin ndryshimit dhe pasojave ekonomike të tij.
Fakt që nuk duhej injoruar ishte se Partia Demokratike e Shqipërisë ishte një forcë e re, pa rrjet organizativ të konsoliduar në të gjithë territorin.
Dhe, për dekada, PPSH kishte ndërtuar një narrativë ku çdo alternativë shihej si rrezik. Më shumë se fitoi PPSH, arriti të fitonte frika mbi pasigurinë e të resë.
Ajo që i jep rëndësi historike 31 marsit 1991 nuk është rezultati, por procesi që ai inauguroi. Këto zgjedhje hapën një cikël tranzicioni që do të vazhdonte me zgjedhjet e parakohshme të vitit 1992, ku opozita do të vinte në pushtet, duke shënuar përmbysjen reale të regjimit.
Në këtë kuptim, zgjedhjet e 1991 janë një paradoks historik. Ato prodhuan një fitore të sistemit të vjetër, por njëkohësisht shënuan fillimin e fundit të tij.
Sot, 35 vite më pas, këto zgjedhje mbeten një pikë referimi për të kuptuar natyrën e tranzicionit shqiptar.
Le të besojmë, se demokracia nuk lind si akt i menjëhershëm, por si proces gradual dhe shpesh i deformuar. Pluralizmi formal nuk garanton domosdoshmërisht konkurrencë reale. Ndryshimi politik kërkon jo vetëm institucione të reja, por edhe transformim kulturor dhe shoqëror. 31 marsi 1991 është, në thelb, momenti kur Shqipëria filloi të mësojë të zgjedhë, jo vetëm mes partive, por mes së shkuarës dhe së ardhmes. Dhe ky mësim, si çdo proces i thellë historik, nuk përfundon në një ditë votimi, por vazhdon të shkruhet në ndërgjegjen kolektive të një kombi.
Në këtë këndvështrim, mbyllja e këtij harku 35-vjeçar nuk ofron një ndjenjë përmbushjeje, por më tepër një vetëdije të thellë mbi pandryshueshmërinë që ka shoqëruar demokracinë shqiptare. Tranzicioni, i nisur me aq shpresë në 1991, nuk arriti të prodhojë një shkëputje thelbësore nga e shkuara, por shpesh u shndërrua në një vazhdimësi të zgjatur, një gjendje e ndërmjetme që duket se është bërë vetë sistemi.

Më shumë sesa prania e figurave që vijojnë të dominojnë skenën politike, ajo që mbetet shqetësuese është mënyra e politikëbërjes: një kulturë e pushtetit e ndërtuar mbi kontrollin, përjashtimin dhe mungesën e meritokracisë, që në shumë aspekte ruan gjurmë të dukshme të mendësisë së vjetër. Partia e Punës e Shqipërisë mund të jetë shuar si emër, por hija e saj vazhdon të projektohet në filozofinë e qeverisjes, në raportin me institucionet dhe në mënyrën se si konceptohet shteti dhe qytetari.
Kështu, demokracia shqiptare mbetet një projekt i papërfunduar: një përpjekje që ka ndryshuar formën, por jo gjithmonë përmbajtjen. Dhe ndoshta sfida më e madhe nuk është më rotacioni i pushtetit, por çlirimi nga një trashëgimi mendore dhe politike që e mban ende vendin të lidhur me një të shkuar që nuk ka reshtur së qeni e pranishme.