Zija Çela sot 80 vjeç, shkrimtari që u ngjit në tempull nderimi përmes veprës

Nga Albert Vataj
Në moshën tetëdhjetëvjeçare, Zija Çela shfaqet jo thjesht si një autor i konsoliduar, por si një prani e ngritur në një tempull nderimi që nuk e ndërtoi me lavdi të rastësishme, por me gurët e rëndë të një vepre të përkushtuar dhe të palëkundur. Letërsia e tij është një hapësirë ku fjala nuk zbukuron, por zbërthen; nuk rrëfen për të kaluarën, por për të ndriçuar të tashmen me të vërteta që nuk plaken. Ai e ka çuar gjuhën shqipe në një shkallë përjetimi ku ajo bëhet substancë mendimi dhe ndjenjë e gjallë, duke e bërë veprën e tij jo vetëm një pasuri estetike, por një ndërgjegje që flet në emër të njeriut. Pikërisht për këtë, ai nuk u bë i madh nga koha, por e tejkaloi atë, duke u ngjitur në atë lartësi ku shkrimtari nuk matet më me suksesin, por me peshën që lë në shpirtin e lexuesit.

Ka jetë që kalojnë si kalendarë dhe ka jetë që ngrihen si katedrale. E jotja, i dashur Zija Çela, i përket kësaj të dytës, një ndërtim i ngadaltë, i mundimshëm, por i pandalshëm, ku çdo gur është një fjalë dhe çdo fjalë një dëshmi.
Ti nuk e ke përdorur gjuhën si strehë, por si altar. Nuk je mjaftuar ta zotërosh atë, e ke vënë në provë, e ke përulur dhe e ke ngritur sërish, derisa ajo të bëhej e denjë për të mbartur barrën e shpirtit njerëzor. Në këtë akt të vazhdueshëm krijimi, fjala nuk mbeti më një mjet, ajo u shndërrua në një formë të besimit.
Sepse tek ti letërsia nuk është zbukurim i jetës, por një mënyrë për ta përballuar atë. Ajo nuk kërkon të shpëtojë nga errësira, por të depërtojë në të, për të nxjerrë prej andej atë grimcë drite që i jep kuptim qenies. Dhe pikërisht për këtë arsye, rrëfimi yt nuk na qetëson, ai na zgjon.

Në një kohë që shpesh ka kërkuar përshtatje, ti ke zgjedhur përballjen. Në një realitet që ka tunduar me lehtësinë e harresës, ti ke qëndruar në kujtesë. Jo si kronikan, por si dëshmitar. Jo si spektator, por si ai që merr përsipër barrën për të thënë atë që nuk duhet të mbetet e pathënë.
E kështu, përmes një jete të tërë të përkushtuar ndaj së vërtetës së brendshme, ti ke ndërtuar jo vetëm një vepër, por një qëndrim. Një mënyrë për të qenë në botë pa u tretur në të. Një mënyrë për të folur pa e humbur dinjitetin e heshtjes.

Tetëdhjetë vite nuk janë një ndalesë, por një dëshmi, se kur fjala i bindet shpirtit dhe jo rrethanës, ajo fiton një jetë që nuk i përket më kohës, por kujtesës së përbashkët.
Sot, në këtë prag të shenjtë të kohës që numëron jo vitet, por peshën e shpirtit, bota e letrave shqipe përkulet me një solemnitet të rrallë përpara një emri që nuk është më thjesht njeri, por një institucion i gjallë i fjalës: Zija Çela.
Tetëdhjetë vite jetë, një shifër që për këdo tjetër do të ishte një kurorë kohe, për ty mbetet veç një stacion i përkohshëm në një udhëtim që matet me thellësinë e mendimit dhe me dritën që ke hedhur mbi ndërgjegjen tonë. Sepse ti nuk je kronologji, por përjetësi në ndërtim.
Ti je ai që e more gjuhën shqipe dhe e kalove nëpër një proces të heshtur alkimie, duke e shndërruar nga mjet rrëfimi në substancë të gjallë përjetimi. Fjalia jote nuk rrjedh, ajo godet. Ajo nuk përshkruan, ajo zbulon. Ajo nuk kërkon të pëlqehet, ajo kërkon të mbetet.
Në laboratorin tënd të vetmisë krijuese, ku heshtja është më e zëshme se çdo duartrokitje, ti e ndërtove një univers ku njeriu shfaqet pa maskë, ku dhimbja nuk kërkon mëshirë dhe ku e vërteta nuk negocion. Kjo është arsyeja pse lexuesi nuk të lexon vetëm, ai të përjeton.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia jote: në përputhjen e rrallë mes veprës dhe qenies. Sepse ti nuk ke shkruar kurrë për të shpëtuar veten nga e vërteta, por për ta përballur atë. Nuk ke bërë kompromis me kohën, as kur ajo kërkonte nënshtrim, as kur ajo shpërblente heshtjen. Ti zgjodhe të jesh i lirë, dhe kjo liri u bë morali yt letrar.
Nuk është rastësi që emra të mëdhenj të mendimit shqiptar, si Rexhep Qosja, kanë parë tek ti një përmasë që i tejkalon kufijtë e zakonshëm të letërsisë sonë. Sepse vepra jote nuk është vetëm estetikë, është ndërgjegje.

Shqiptarët të duan, Zija. Dhe kjo nuk është një figurë retorike. Është një fakt emocional, një marrëdhënie e ndërtuar në kohë, në besim, në përkushtim. Ata të duan sepse në faqet e tua kanë gjetur jo vetëm historitë e tyre, por edhe dinjitetin e tyre.
Ti je ndër të rrallët që ke ditur të mbetesh i pastër në një kohë që shpesh e shpërblen kompromisin. Faqebardhë përpara lexuesit, kjo është kurora më e lartë që një shkrimtar mund të mbajë. Dhe ti e mban atë pa zhurmë, por me një madhështi që nuk ka nevojë për shpallje.
E nëse letërsia është një formë e përjetësisë, atëherë ti tashmë e ke fituar të drejtën për të qenë aty, në atë hapësirë ku fjala nuk vdes, por vazhdon të flasë përtej kohës dhe përtej nesh.
Në këtë 80-vjetor, nuk të urojmë thjesht jetë të gjatë. Të urojmë vazhdimësi në atë që je: një ndërgjegje e pashitshme, një zë i pamposhtur, një mjeshtër që nuk ka nevojë të provohet më.
Zija i dashur,
ti nuk je vetëm një shkrimtar që të duam fort.
Ti je arsyeja pse ne besojmë ende tek fuqia e fjalës.
Dhe kjo është më shumë se dashuri, kjo është mirënjohje që nuk shlyhet.