Nga Albert Vataj
Edhe pse historia e artit si disiplinë shkencore u formua zyrtarisht gjatë shekullit të 18-të, përpjekjet pioniere të klasifikimit dhe analizimit të artistëve të veçantë dhe fushave të tyre u ndërmorën gjatë Rilindjes. Pas mesjetës, erdhi një kohë kur u formua një paradigmë krejtësisht e re e bazuar në mendimin filozofik të periudhës klasike . Arti dhe shkenca lulëzuan në mjediset urbane, veçanërisht në qytetet-shtetet italiane ku klientët e pasur mbështetën praktikat inovative.
Në një atmosferë të tillë frytdhënëse u formua Giorgio Vasari, piktori, arkitekti dhe historiani i artit italian u lind më 30 korrik 1511 në Arezzo, Itali, për tu shuar më 27 qershor 1574, Firence, Itali.
Duke e humbur të ashtuquajturën periudhë të Rilindjes së Lartë të Leonardo da Vinçit, Mikelanxhelos dhe Raphaelit për pothuajse një brez, Giorgio di Antonio Vasari u shfaq rreth viteve 1530 si një lidhje e rëndësishme në zhvillimin e artit të Rilindjes italiane. Ai është i respektuar dhe i vlerësuar si piktor dhe arkitekt, veçanërisht në afresket e tij dhe përdorimin e stilit të manierizmit për të intensifikuar e narrativës biblike. Megjithatë, shumica e komentuesve do të pajtoheshin, se kontributi i tij i madh në historinë e artit perëndimor nuk erdhi fare nëpërmjet një vepre arti, por më tepër nëpërmjet një tome: “Jetët e piktorëve, skulptorëve dhe arkitektëve më të shquar”, botuar për herë të parë në vitin 1550. Në “The Lives”, Vasari prezantoi për herë të parë konventën historike të artit tashmë të njohur të përdorimit të modeleve biologjike për të sjellë kuptime në vepra arti specifike. Sipas studiuesit Andrew Ladis, Vasari e ktheu Mikelanxhelon (në veçanti) në “shpëtimtarin triumfues të arteve, një figurë drite” siç tha ai. Duke paraqitur një këndvështrim mbi Rilindjen që vazhdon deri më sot, “The Lives” dekretoi epokën e Vasarit si “rilindjen” e artit pas rënies së Romës, me veprat e artistit proto-rilindës, Giotto që përfaqësojnë fillimet e ngjitjes estetike të artit.
Vasari ishte para së gjithash një biznesmen i kursyer. Ai e kuptoi se roli “ndikimi artistik” mund të luante në ngritjen e vlerës që i jepet një vepre arti. Pozicioni i tij ndihmoi në fillimin e një ndryshimi në të menduarit që i pa piktorët – ose, më mirë, disa piktorë të veçantë – të zënë një status më të lartë se sa artizanët e thjeshtë. Nëse dikush mund ta prezantojë veten si artist, atëherë aq më të mëdha janë shanset për të arritur famë dhe siguri financiare. Pozicioni i tij përmblidhej në këtë fjalim të mrekullueshëm drejtuar kolegëve dhe mjeshtërve të tij të dikurshëm, ku mes të tjerash ai shprehet: “Dikur isha i varfër si të gjithë ju, por tani kam tre mijë scudi ose më shumë. Ju më konsideruat të sikletshëm (si piktor), por fretërit dhe priftërinjtë më konsidero një mjeshtër të aftë. Dikur shërbeva dhe tani kam një shërbëtor timin që kujdeset për kalin tim dhe tani jam veshur me kadife. Dikur shkoja në këmbë, tani shkoj me kalë”.
Vasari fitoi njoftime të hershme për portretin e tij të porositur. Ai favorizonte tonet pastel për të nxjerrë në pah një cilësi humaniste dhe simpatike në simpatizantët e tij të nderuar. Deri në fund të pasardhësve, ai do të njollosë gjithashtu kornizën e tij të fotografive me simbolikë që do të nënkuptojnë gravitasin dhe statusin e individit në fjalë.
Pasi investoi në idealet e harmonisë tone në portretet e tij, Vasari u kthye drejt teknikave të manierizmit në pikturën e tij fetare. Këto kompozime mbështeteshin më shumë në mjeshtërinë – ngjyrat e panatyrshme, anomalitë dhe zgjatimet e shkallës, ekzagjerimet në kontrast e kështu me radhë – me qëllimin për të krijuar një ndjenjë të elegancës së lartë dhe dramës së shtuar brenda narrativës së figurës.
Si autor i Jetëve të piktorëve, skulptorëve dhe arkitektëve më të shquar (Vëllimi i parë: 1550; Vëllimi i dytë: 1568) Vasari në mënyrë efektive lindi një histori arti populist. Vasari besonte se ishte duke kuptuar jetën dhe kohët e mjeshtërve fiorentinë dhe venecianë, se mund të arrihej në thelbin e artit të Rilindjes. Libri ndoqi në fakt një traditë tashmë të krijuar në shkrimin biografik, por Vasari solli një avantazh të ri anekdotik në punime, ndërsa herë pas here jepte një gjykim moral mbi veprimtaritë e artistëve në fjalë. Shumë studiues e kanë kritikuar “The Lives” për paragjykimet e tij dhe përmbysjen e pasaktësive dhe zbukurimeve faktike. Por parimi se historia e artit (dhe letërsisë për këtë çështje) mund të kuptohej përmes veprave të jashtëzakonshme të individëve të talentuar hyjnisht ka qëndruar i patundur. Është shumë e vërtetë që shumë radikalë dhe revizionistë kanë prodhuar traktate që sfidojnë këtë qasje të romantizuar, “borgjeze” ndaj historisë së artit, por është ideja e “legjendës biografike” ajo që ka bërë më shumë për të promovuar kënaqësitë e vlerësimit të artit në të gjithë klasat e artdashësve.
Shumë prej veprave të tij janë të ruajtura mirë dhe mund të gjenden në hapësira publike, kisha dhe ndërtesa publike në të gjithë vendin ; përmendim të veçantë pikturat e murit dhe tavanit në Sala di Cosimo I në Palazzo Vecchio në Firence , si dhe afresket brenda kupolës së madhe të Duomo-s, të filluara nga Vasari dhe të përfunduara nga Federico Zuccari dhe Giovanni Balducci.
Siç u përmend, Vasari ishte gjithashtu një arkitekt , dhe gjithashtu një arkitekt i mirënjohur. Ai projektoi lozhën e Palazzo degli Uffizi , një pjesë unike e planifikimit urban që funksionon si një shesh publik, si dhe një pasazh të gjatë, i quajtur tani Korridori Vasari, i cili lidh Uffizi me Palazzo Pitti në anën tjetër të lumit. . Rinovimi i kishave mesjetare të Santa Maria Novella dhe Santa Croce u krye nga Vasari në mënyrë manieriste, ndërsa në 1562 Vasari ndërtoi kupolën tetëkëndore në Bazilikën e Zojës së Përulësisë në Pistoia.
Për një kohë shumë të gjatë, Lives of the Artists ishte burimi më i rëndësishëm në lidhje me Rilindjen e Hershme Italiane që u përdor nga brezat e studiuesve, edhe pse praktikisht injoronte prodhimin e Rilindjes të pjesës tjetër të Italisë dhe pjesës tjetër të Evropës. Edhe sot, i përkthyer në shumë gjuhë, ky libër i veçantë konsiderohet çuditërisht si udhërrëfyesi më me ndikim në historinë e artit të Rilindjes, pasi ai qëndron si një shembull kryesor pionier për shkrimin e biografive të artistëve dhe është një libër instrumental për vëzhgimin e Rilindjes italiane dhe rolit të saj. kishte në Firence dhe Romë.