Musine Kokalari, në kujtimet e Reis Hashos, një rreze drithëruese drite në terrin e ferrit komunist

Nga Albert Vataj
Disa minuta, por mbeten të gjalla për një jetë të tërë. Nw atw zezonw kishte njerëz që i ndau koha, burgu, internimi, frika dhe dhuna, por kur rrugët e tyre kryqëzohen sërish, duket sikur asgjë nuk ka ndodhur. Vetëm fytyrat kanë ndryshuar, flokët janë zbardhur, trupi është kërrusur nga vuajtjet dhe vitet kanë lënë gjurmët e tyre të pashlyeshme.
Takimi dhe kujtesa e Reis Hashos pwr Musine Kokalarin, është jashtëzakonisht i fuqishëm, sepse në pak rreshta përmbledh jo vetëm një takim mes dy të mbijetuarve të diktaturës, por edhe tragjedinë e një brezi të tërë, miqësi të këputura, familje të ndara, frikën e mbjellë mes njerëzve dhe një shpresë për demokracinë që, te Musineja, mbeti deri në fund si një dritë e brishtë. Do ta ruaja dëshminë e tij, por do ta ndërtoja rreth saj një shtjellim më letrar, historik dhe emocional.

Ata nuk ishin thjesht dy njerëz që njiheshin prej kohësh. Ishin dy të mbijetuar të së njëjtës tragjedi, dy njerëz që diktatura i kishte dënuar për atë që mendonin, për atë që besonin dhe, mbi të gjitha, për guximin për të mos pranuar heshtjen.
Të dy kishin qenë të dënuar në të njëjtin proces gjyqësor, atë të grupit “Bashkimi Demokrat Shqiptar”, një prej proceseve politike të viteve të para të regjimit komunist. Pas burgut, internimi vazhdonte të ishte një tjetër formë burgu. Liria ishte vetëm një fjalë, kufijtë e saj caktoheshin nga urdhrat, dosjet, survejimi dhe frika.

Pas rreth njëzet vjetësh, rrugët e tyre u kryqëzuan rastësisht në Tiranë.
Reisi kishte dalë nga burgu i Burrelit pasi kishte vuajtur plotësisht dënimin. Musineja, pasi kishte kryer dënimin e saj, ishte internuar në Rrëshen. Në atë takim të befasishëm, në fund të bulevardit të madh, Musineja i tregoi se i kishte vdekur e ëma. Kishte marrë leje për të ardhur në Tiranë dhe tani duhej të kthehej përsëri në Rrëshen.
Ecën vetëm disa hapa bashkë.
Vetëm disa hapa.
Por edhe këta pak hapa duhej të mateshin me kujdes, sepse në Shqipërinë e diktaturës edhe një bisedë mes dy ish-të dënuarve politikë mund të bëhej objekt dyshimi, raportimi dhe ndëshkimi.
Musineja nuk pranoi që Reisi ta shoqëronte deri te stacioni i trenit.
Dhe arsyeja që i dha është një nga ato fjali të shkurtra që mbartin brenda një epokë të tërë:
“Njerëzit e ndershëm duhet t’i ruajmë.”
Sa e dhimbshme është kjo fjali!
Ajo nuk po mendonte vetëm për veten. Po mendonte për të. Për atë që mund t’i ndodhte atij nëse dikush i shihte bashkë. Në një sistem ku miqësia mund të interpretohej si komplot dhe një bisedë si provë armiqësie, edhe njerëzit e ndershëm duhej të ruheshin nga njëri-tjetri.
Diktatura kishte arritur deri te gjëja më e shenjtë e shoqërisë: besimi mes njerëzve.
Reisi e kuptonte këtë dhe shpërtheu:
“Nuk shikon? Këtë lloj regjimi vetëm frika dhe terrori e mban. Njerëzit kanë frikë nga njëri-tjetri. Ja pra, këtë na bënë komunistët, na ndanë nga familja…”

Nuk ishte thjesht një ankesë.
Ishte një diagnozë.
Diktaturat nuk mjaftohen duke mbyllur burgjet me hekura. Ato përpiqen të ndërtojnë një burg edhe brenda mendjes së njeriut. Të bëjnë të mendosh se muri është kudo, se syri i pushtetit mund të jetë pas çdo perdeje, se fjala mund të ketë një çmim dhe se edhe njeriu që ke përballë mund të jetë i detyruar të të shohë si armik.
Diktatura kishte ndarë njerëzit nga familjet, miqtë nga miqtë, intelektualët nga shoqëria dhe, më e rënda, njeriun nga liria e tij e brendshme.
Musineja iku.
Por, para se të largohej, ajo la pas një fjali tjetër. Një fjali që tingëllon si një testament i vogël i shpresës:
“Demokracia do të triumfojë, por… nuk i dihet, le të shpresojmë se shpejt…”
Ajo e dinte se mund të mos e shihte atë ditë.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e saj.
Të besosh në demokraci kur demokracia nuk duket askund; të besosh në liri kur liria është vetëm një kujtim; të shpresosh për një Shqipëri tjetër kur jeta jote po kalon mes burgut, internimit, sëmundjes dhe përndjekjes, kjo nuk është thjesht shpresë.
Është rezistencë morale.
Reisi mbeti aty dhe e pa Musinenë teksa hynte në stacionin e trenit.
Ndoshta e dinte se po shihte një njeri që kishte kaluar shumë më tepër se sa mund të përballonte një jetë e zakonshme. Ndoshta nuk e dinte se ai do të ishte një nga takimet e fundit mes tyre.

Shumë vite më vonë, fati i bashkoi edhe një herë.
Këtë herë jo në rrugët e Tiranës, por në spitale.
Reisi ishte shtruar në Spitalin Nr. 1. Musineja ndodhej në Spitalin Onkologjik. Ai mori guximin dhe shkoi ta takonte.
Por këtë herë Musineja nuk e njohu.
Sëmundja dhe vitet kishin bërë punën e tyre. Ajo ishte bërë, siç kujton Reisi, “kockë e lëkurë”.
Ai iu afrua shtratit dhe i tha:
– Jam Reisi.
Ajo sikur lëvizi. E pa, me pizhamat e spitalit.
– Je shtruar në spital?
– Kam kaluar dy herë infarkt, – iu përgjigj ai.
– Ashtu?!
Disa fjalë.
Disa pyetje.

Një jetë e tërë midis tyre.
Dhe pastaj heshtja.
Nuk qëndroi gjatë. Ndoshta sepse nuk kishte më çfarë të thuhej. Ndoshta sepse përballë një trupi të rrënuar nga sëmundja dhe një jete të rrënuar nga diktatura, fjalët duken të vogla.
Megjithatë, Musineja i tha se në Rrëshen do të linte disa shënime.
Edhe në prag të fundit, ajo mendonte për fjalën.
Për kujtesën.
Për atë që duhej të mbetej.
Reisi u largua duke menduar se ndoshta nuk do ta shihte më.
Dhe ashtu ndodhi.
Pak kohë më vonë, mori vesh se Musine Kokalari kishte vdekur në Rrëshen.
Ajo nuk e pa triumfin e demokracisë për të cilin kishte folur.
Nuk e pa Shqipërinë të ndryshonte.
Nuk e pa regjimin të shembej.
Nuk e pa flamurin e lirisë të ngrihej mbi rrënojat e botës që e kishte burgosur.
Por demokracia erdhi.
Dhe fjala e saj mbeti.

Musine Kokalari nuk ishte vetëm një viktimë e diktaturës. Ta shohësh vetëm në këtë mënyrë do të thotë ta zvogëlosh figurën e saj.
Ajo ishte një grua që e kundërshtoi diktaturën atëherë kur kundërshtimi kërkonte jo vetëm guxim politik, por edhe një çmim personal të jashtëzakonshëm. Ishte shkrimtare, intelektuale, mendimtare dhe një prej zërave të hershëm të pluralizmit politik shqiptar.
Ajo u burgos, u internua dhe u la të tretej në skajet e shoqërisë.
Por regjimi nuk mundi t’ia internonte mendimin.
Nuk mundi t’ia dëbonte nga shpirti besimin te liria.
Nuk mundi t’ia vriste shpresën se një ditë njerëzit do të ishin përsëri të lirë të flisnin, të mendonin dhe të jetonin pa pasur frikë nga njëri-tjetri.
Prandaj kujtimi i Reis Hashos ka një peshë që shkon përtej një historie personale.
Ai na tregon se si diktatura i ndante njerëzit edhe atëherë kur ata kishin nevojë më shumë se kurrë për njëri-tjetrin.
Por na tregon edhe diçka tjetër:
se mund të burgoset trupi, por jo domosdoshmërisht ndërgjegjja.
Musineja u dërgua në burg.
U dërgua në internim.
U sëmur.
U plak.
U tret fizikisht.
Por fjala e saj udhëtoi më larg se trenat që e çonin drejt Rrëshenit.
Dhe sot, kur e lexojmë këtë dëshmi, ajo fjali e saj – “Njerëzit e ndershëm duhet t’i ruajmë”, merr një kuptim edhe më të thellë.
Sepse një shoqëri që nuk di të ruajë njerëzit e ndershëm, rrezikon të humbasë busullën e saj morale.
Musineja nuk kërkoi privilegj.
Nuk kërkoi hakmarrje.
Nuk kërkoi lavdi.
Kërkoi vetëm që e vërteta të mos vdiste.
Dhe ndoshta kjo është fitorja e saj më e madhe.
Ajo vdiq në vetmi, por nuk vdiq e harruar.
Vdiq në Rrëshen, por fjala e saj nuk mbeti atje.
Trupi i saj u tret në tokë, ndërsa kujtesa e saj u bë pjesë e ndërgjegjes shqiptare.
Diktatura mendoi se duke e dënuar do ta heshtte.
Koha provoi të kundërtën.
Musine Kokalari humbi jetën, por nuk humbi të ardhmen.
Sepse ajo kishte besuar në një ditë që nuk e pa.
Dhe ndonjëherë, njerëzit më të mëdhenj të historisë janë pikërisht ata që mbjellin një pemë nën hijen e së cilës e dinë se mund të mos u bjerë kurrë të ulen.