Shkodra, një telajo e hapur për botën, 20 artistë nga vende të ndryshme në edicionin e tretë të “Shkodra Art Residency ’26”

Nga Albert Vataj
Shkodra nuk është një qytet që vizitohet, ashtu llamburitur nga retorika e guidave, apo duke shfletuar në hartë një destinacion, por shumë më shumë. Shkodra është ku janë të ngërthyera si një përqafim, deti, lumenjt, liqeni, fushat, malet epike, historia dhe legjendat, dashnia dhe zotnilleku, humori dhe kanga, e sa për shije mbas tavës së krapit, pak ironi.
Shkodra ndihet, me zemër dhe me shpirt. Pjesë të saj që i pëkund hiri dhe tamëlcimi, mbeten brenda teje, sepse gjen veten në çdo përjetim. Shkodra është prej atyre qyteteve që, sapo e sheh, nis ta pikturosh edhe pa e prekur penelin, pa rrokur tavoletin dhe fërgëlluar ngjyrshëm paletin. Drita mbi liqen, silueta e kalasë, rrugët e vjetra, muret që mbajnë gjurmë kohe, arkitektura, kujtesa, njerëzit, heshtjet dhe zërat e saj krijojnë një peizazh që nuk mbaron te ajo që shohim, por vazhdon në atë që ndiejmë.

Është pikërisht kjo Shkodër që është bërë për disa ditë një telajo e hapur për botën, duke mirëpritur rreth 20 artistë nga Shqipëria dhe vende të ndryshme, në edicionin e tretë të “Shkodra Art Residency ’26”.
Një rezidencë artistike nuk është thjesht një ekspozitë. Është një hapësirë ku arti largohet për pak nga rutina e studios dhe vendoset përballë një realiteti të ri. Artisti vjen me gjuhën e vet, me kujtesën e vet, me përvojën dhe sensibilitetin e vet, por përballet me një qytet që e sfidon të shohë ndryshe. Dhe Shkodra, me gjithë shtresëzimin e saj historik e kulturor, është një prej atyre vendeve që nuk të lejon të mbetesh vetëm spektator.

Oda e vogël që hap dyert për një botë të madhe
Në këtë rrugëtim, Oda Galeri është kthyer në një strehë të artit dhe një pikë takimi mes krijuesve.
Një odë e vogël në përmasë, por me një shpirt të madh, aq sa të krijojë hapësirë për njëzet botë krijuese. Sepse një galeri nuk matet vetëm me metra katrorë. Ajo matet me atë se sa shumë art arrin të mbajë brenda vetes.
Dhe “Oda” ka dëshmuar se një hapësirë mund të bëhet e madhe pikërisht kur dyert e saj hapen për krijimtarinë.
Pas kësaj veprimtarie qëndron Rozafa Shpuza, e cila e ka shndërruar galerinë në një vend mikpritjeje për artistët dhe në një adresë ku arti gjen jo vetëm ekspozimin, por edhe dëgjimin, vlerësimin dhe komunikimin.
Në ambientet e “Odës” kanë gjetur mikpritje e hapësirë promovuese krijues të fushave të ndryshme: piktorë, poetë, skulptorë, fotografë dhe artistë të tjerë. Kështu, galeria nuk është kufizuar në funksionin klasik të një hapësire ekspozimi. Ajo është bërë një vend ku arti ndodh, ku njerëzit takohen përmes veprës dhe ku krijimtaria merr mundësinë të komunikojë me publikun.

Kur një qytet bëhet subjekt i artit
Edicioni i tretë i “Shkodra Art Residency ’26” e ka vendosur qytetin në qendër të këtij komunikimi.
Artistët pjesëmarrës kanë pasur mundësinë të njohin nga afër Shkodrën, të shëtisin në hapësirat e saj, të përballen me trashëgiminë dhe peizazhin e saj dhe më pas t’i përkthejnë këto përshtypje në gjuhën universale të pikturës.
Kjo është një nga magjitë e artit: i njëjti qytet mund të prodhojë njëzet Shkodra të ndryshme.
Secili artist sheh atë që tjetri mund të mos e shohë. Njëri ndalet te drita, një tjetër te arkitektura; dikush tjetër te fytyra e njerëzve, te ngjyrat e liqenit, te kalaja, te një rrugicë apo te një fragment i padukshëm i jetës së përditshme.
Kështu, qyteti nuk mbetet vetëm objekt vëzhgimi. Ai shndërrohet në subjekt krijimi.
Dhe kjo është edhe një nga vlerat më të mëdha të një rezidence artistike: ajo nuk sjell vetëm artistë në një qytet, por krijon mundësinë që qyteti të rikthehet te vetja përmes syve të të tjerëve.

Shkodra përmes syve të një artisteje nga Beogradi
Përshtypjet e artistëve pjesëmarrës e dëshmojnë këtë takim të veçantë.
“Mbeta e befasuar pasi nuk e kisha pritur që Shkodra të ishte një qytet kaq i madh dhe i bukur njëkohësisht. Kam parë nga afër kalanë, liqenin, Muzeun Historik dhe plot pika të tjera. Vij nga Beogradi dhe shpresoj të rikthehem sërish”, shprehet Maya Dokiç.
Në këtë dëshmi ka diçka më shumë se admirimi i një vizitoreje. Ka momentin kur një qytet i panjohur nis të bëhet kujtim personal.
Dhe ndoshta ky është një prej sukseseve më të bukura të kulturës: kur një i huaj largohet duke e ndier se duhet të kthehet.
Edhe piktoret shqiptare Fadilja Çunmulaj dhe Greta Tahiraga kanë vlerësuar pjesëmarrjen në këtë ekspozitë, duke e parë atë si një mundësi për bashkëpunim, shkëmbim përvojash dhe komunikim artistik përtej kufijve.
Sepse arti nuk ka nevojë për përkthyes. Një tablo mund të nisë një bisedë aty ku fjalët nuk mjaftojnë.

Një pasuri që mbetet në Shkodër
Një prej gjesteve më domethënëse të kësaj rezidence është se përvoja e artistëve nuk përfundon me largimin e tyre.
Në përfundim të qëndrimit, një pjesë e veprave të realizuara gjatë rezidencës iu dhurua institucioneve të qytetit, duke kontribuar në pasurimin e fondit artistik të Shkodrës.
Kështu, artistët nuk marrin vetëm diçka me vete nga Shkodra. Ata lënë diçka prej vetes në Shkodër.
Një tablo bëhet kujtim. Një ngjyrë bëhet dëshmi. Një këndvështrim i huaj bëhet pjesë e kujtesës së qytetit.
Kjo dhuratë ka një domethënie të veçantë, sepse arti i krijuar gjatë rezidencës nuk mbetet thjesht një episod i një aktiviteti të përkohshëm. Ai mund të vazhdojë të jetojë në institucionet e qytetit dhe t’u tregojë brezave të tjerë se dikur, në një kohë të caktuar, një grup artistësh nga vende të ndryshme erdhën në Shkodër dhe e panë këtë qytet me sytë e tyre.

Saimir Ahmeti, arti si fond dhe kujtesë
Sipas kuratorit Saimir Ahmeti, aktiviteti kontribuon në pasurimin e fondit të krijimtarisë artistike të Shkodrës.
Dhe pikërisht këtu rezidenca merr një dimension që shkon përtej eventit kulturor.
Një qytet i pasur me histori nuk mund të jetojë vetëm me atë që trashëgon. Ai duhet të vazhdojë të prodhojë kujtesë.
Veprat e krijuara gjatë kësaj rezidence janë një formë e tillë kujtese. Ato dëshmojnë jo vetëm atë që është Shkodra, por edhe mënyrën se si ajo është parë nga artistë të ndryshëm në një moment të caktuar.
Kjo e bën artin një lloj arkivi shpirtëror të qytetit.

Shkodra, qyteti që pret artin
Në një kohë kur qytetet konkurrojnë për turistë, investime dhe vëmendje, kultura mbetet një prej mënyrave më të fuqishme për të krijuar identitet dhe për ta bërë një destinacion të dallueshëm.
Shkodra nuk ka nevojë të sajojë një histori. Ajo e ka historinë. Nuk ka nevojë të shpikë një traditë artistike. Ajo e ka atë. Nuk ka nevojë të kërkojë një identitet kulturor. Ai është aty, i shtresëzuar në kujtesën e qytetit.
Ajo që duhet bërë është t’u krijohet këtyre pasurive mundësia të komunikojnë me kohën dhe me botën.
“Shkodra Art Residency ’26” është një prej këtyre urave.
Njëzet artistë, nga vende dhe përvoja të ndryshme, kanë ardhur për të parë Shkodrën. Por në të vërtetë, Shkodra ka marrë mundësinë të shihet përmes njëzet palë sysh të ndryshëm.
Dhe kjo është një pasuri që nuk matet vetëm me numra.
Sepse kur një artist vjen në një qytet dhe krijon, ai nuk lë vetëm një tablo. Ai lë një mënyrë të re për ta parë atë vend.
Oda Galeri është e vogël në hapësirë, por e madhe në mision. Shkodra është e lashtë në kujtesë, por e re sa herë që një artist e pikturon.
Në këtë takim mes një odeje, një qyteti dhe një bote artistësh, arti ka bërë atë që di të bëjë më së miri: ka bashkuar njerëz që vijnë nga larg dhe u ka dhënë një gjuhë të përbashkët – dritën, ngjyrën, formën dhe emocionin.
Dhe në fund, kur artistët të largohen, Shkodra do të mbetet aty, si gjithmonë.
Por jo krejt e njëjta.
Do të ketë disa tablo më shumë.
Disa kujtime më shumë.
Dhe, mbi të gjitha, njëzet dëshmi të reja se ky qytet nuk është vetëm një vend që duhet vizituar, por një vend që mund të frymëzojë.