“The Economist”: Hakmarrja e Erdoganit

Presidenti i Turqisë po shkatërron demokracinë, për të cilën turqit rrezikuan jetën për ta mbrojtur atë, shkruan  “The Economist”.

***

Për shumicën është i panjohur grushti i shtetit nga ana e ushtarakëve i mbetur në tentativë mbrëmjen e 15 korrikut. Pse dështoi kaq keq? Si arriti komploti? Ishin puçistët e stilit të vjetër, siç u tha në komunikatën e tyre fillestare; apo ishin ata ndjekës të një kleriku islamik në mërgim, Fethullah Gulen, siç pretendon qeveria?

Por dy gjëra janë të qarta. Së pari, turqit treguan trimëri të madhe duke dalë në rrugë për t’u përballur me ushtarët; qindra humbën jetën. Partitë opozitare u bashkuan për të denoncuar sulmin mbi demokracinë.

E dyta, konkluzioni më alarmant është se zoti Erdogan është duke shkatërruar demokracinë e vërtetë që njerëzit e mbrojtën me jetën e tyre. Ai ka shpallur gjendjen e jashtëzakonshme që do të zgjasë të paktën tre muaj.

Rreth 6,000 ushtarë janë arrestuar; mijëra të tjerë policë, prokurorë dhe gjyqtarë janë shkarkuar ose pezulluar. Pra, kemi akademikë, mësues dhe nëpunës civilë, të cilët nuk kanë pasur aspak të bëjnë me grushtin e shtetit. Laikët, kurdët dhe pakicat e tjera ndihen të frikësuar nga besnikët e z. Erdogan në rrugë.

Spastrimi është aq i thellë dhe aq i gjerë, sa ndikon tek të paktën 60.000 njerëz – disa e krahasojnë me katastrofën amerikane në Irak. Ajo shkon përtej nevojës për të ruajtur sigurinë e shtetit. Erdogan po organizon grushtin e vet kundër pluralizmit turk. I shfrenuar, ai do të çojë vendin e tij drejt konfliktit dhe kaosit. Dhe kjo, nga ana tjetër, përbën një rrezik serioz për fqinjët e Turqisë, në Europë dhe në Perëndim.

Një tërmet më shumë
Puçi i dështuar mund të bëhet goditja e tretë për Europën post-1989. Aneksimi i Krimesë nga Rusia dhe pushtimi i Ukrainës Lindore në vitin 2014 shkatërroi idenë se kufijtë e Europës janë fikse dhe se lufta e ftohtë ka përfunduar.

Referendumi i Brexit muajin e kaluar shkatërroi idenë e integrimit të pashmangshëm në Bashkimin Europian. Tani përpjekja për grusht shteti në Turqi dhe reagimi ndaj saj, ngrenë pyetje shqetësuese në lidhje me kthimin e demokracisë brenda botës perëndimore – së cilës Turqia, edhe pse në periferi të saj, dukej e destinuar për t’iu bashkuar.

Trazirat janë shqetësuese për NATO-n, aleanca ushtarake që mbështet demokracitë e Europës. Pa prova, ministrat e Erdoganit fajësojnë Amerikën për grusht shteti. Ata kanë kërkuar që të ekstradohet z. Gulen, i cili jeton në Pensilvani, përndryshe ka rrezik që Turqia t’i kthejë shpinën Perëndimit.

Energjia elektrike në bazën ushtarake në Incirlik, një qendër amerikane e operacioneve ajrore të udhëhequra kundër Shtetit Islamik (IS), kishte munguar për një periudhë.

Në vend të dytë për sa u përket forcave të armatosura në NATO, Turqia ka qenë bastion i Perëndimit, së pari kundër totalitarizmit sovjetik dhe më pas kundër kaosit në Lindjen e Mesme. Në vitet e para të qeverisjes të Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim (AK), vendi u bë model përparimi, një demokraci e qëndrueshme myslimane. Ajo kërkoi paqe me pakicën kurde dhe ekonomia u rrit si rezultat i reformave të ndjeshme. BE hapi negociatat e anëtarësimit me Turqinë në vitin 2005.

Por, që nga protestat e mëdha në vitin 2013 kundër planeve të ndërtimit mbi parkun Gezi në Stamboll dhe pas një skandali korruptiv, Erdogan është bërë gjithnjë e më tepër autokratik. Regjimi i tij ka burgosur gazetarë, ushtarakë dhe ka poshtëruar sistemin gjyqësor, të gjitha në emër të çrrënjosjes së “shtetit paralel”.

Si një nxitës i tifozëve për përmbysjen e presidentit të Sirisë, Bashar al-Assad, ai bëri një sy qorr për kalimin e xhihadistëve përmes Turqisë. Erdogan kërkon një kushtetutë të re për të lejuar veten që të bëhet një president ekzekutiv. Ai i ka braktisur të gjitha për të arritur aty ku dëshiron, duke i prishur bisedimet e paqes me kurdët. Turqia tani përballet me një kryengritje të dyfishtë: nga një anë kurdët dhe nga tjetra xhihadistët.

Ne jemi autokratë?!
Duke e trajtuar më hollësisht, dështimi i grushtit të shtetit mund të ketë qenë goditja vdekjeprurëse ndaj ushtarakëve turq. Erdogani mund të kishte bërë bashkimin e një kombi të ndarë, duke rifilluar bisedimet e paqes me kurdët dhe duke ndërtuar institucione të qëndrueshme e të pavarura. Partia AK ka fituar çdo zgjedhje që nga viti 2002.

Por, pikëpamja e z. Erdogan për demokracinë është dukshëm mazhoritari: edhe pse vetëm rreth gjysma e turqve votojnë për të, ai mendon se mund të bëjë atë që dëshiron. Ajo do të jetë kryesisht për turqit vetë për të kontrolluar presidentin e tyre, duke i rezistuar në mënyrë paqësore pushtetit të tij dhe mbështetjen e kundërshtarëve të tij në kutinë e votimit.

Miqtë perëndimorë të Turqisë duhet t’i bëjnë thirrje Erdoganit të vetëpërmbahet dhe të respektojnë ligjin. Por, çfarë ndodh nëse ai nuk do të dojë të dëgjojë? Turqia është një aleat i rëndësishëm në luftën kundër ISIS. Ajo kontrollon qasjet juglindore në Europë, dhe për këtë arsye rrjedhën e çdo gjëje nga gazi natyror te refugjatët sirianë.

Europa nuk mund të ndryshojë gjeografinë, por ajo mund të bëjë veten më pak të ndjeshme, duke filluar me një sistem të duhur për të kontrolluar kufijtë e jashtëm të BE-së dhe për të trajtuar azilkërkuesit. Edhe pse zoti Erdogan ka shumë karta, ai nuk është imunizuar nga presioni. Suksesi më i madh i Erdoganit, ekonomia, është bërë pika e tij e dobët.

Shumë turistë tani janë tepër të frikësuar për të vizituar Turqinë, kështu që deficiti i llogarisë aktuale vetëm mund të rritet. Vendi ka nevojë për investime të huaja dhe kredi, kështu që duhet t’u sigurojë të huajve se është një vend i qëndrueshëm. Me z. Erdogan që vepron si një sulltan hakmarrës, kjo do të jetë e vështirë.

Pasojat e puçit do të ndihen për një kohë të gjatë. Ata që bënë grushtin e shtetit vranë shumë turq të tjerë, diskredituan ushtrinë, dobësuan aftësinë për të mbrojtur kufirin dhe për të luftuar terroristët, tronditën NATO-n etj. Një taksë e tmerrshme për një natë të tillë.