Nga Saimir Kadiu
Në një pyll në Valtellina, ata ndërtuan “makinën” më të madhe shëruese në Evropë. Jo në Gjermani. Jo në Francë. Në Sondalo, në provincën e Sondrio-s, në 1,000 metra mbi nivelin e detit, në një shpat alpin që pothuajse askush nuk mund ta emërtojë sot. Fshati Eugenio Morelli u themelua në vitin 1932. Musolini sapo kishte zbuluar se Franca po ndërtonte një sanatorium të madh – dhe ai urdhëroi te ndertohej nje me i madh.
1,400 punëtorë dhe teknikë mbërritën, të gjithë menjëherë, të gjithë në Sondalo. Për tetë vjet, ata nuk u ndalën kurrë. Kur mbaruan, në vitin 1940, ata kishin transformuar 34 hektarë pyll alpin në diçka të pashoqe nga çdo vend tjetër në Evropë. Nëntë pavione. Dhoma me veranda të drejtuara nga jugu, të projektuara për të kapur çdo orë dielli. Një teleferik i brendshëm për të shpërndarë mallra – sepse asnjë kamion nuk do të ndoste ajrin që merrnin frymë pacientët. Një furrë buke. Një faltore. Një sistem ngrohjeje qendrore. Një kështjellë e vetëmjaftueshme, e projektuar për t’u shëruar nëpërmjet ajrit, dritës dhe izolimit nga bota.
Arkitekti ishte Giuseppe Ramponi. Qëllimi ishte i thjeshtë: të krijoheshin kushtet e përsosura fizike për të mposhtur tuberkulozin, sëmundjen që vrau më shumë njerëz se çdo luftë në ato vite. Kompleksi u hap zyrtarisht në vitin 1946 – Italia sapo kishte dalë nga lufta dhe sanatoriumet ishin të mbushura plot. Midis viteve 1946 dhe 1961, 39,300 pacientë me tuberkuloz kaluan nëpër ato korridore dhe veranda alpine. Një qytet i tërë, i trajtuar frymë për frymë, pavijon për pavijon.
Sot… nuk është një rrënojë. Nuk është një katedrale e braktisur në shkurre. Villaggio Morelli ende ekziston. Ai ende funksionon. Sot quhet Spitali Eugenio Morelli dhe është ende funksional në Sondalo. Sanatoriumi më i madh i ndërtuar ndonjëherë në Evropë nuk është në asnjë tabelë turistike në autostradë. Nuk shfaqet në tekstet shkollore. Nuk ka një episod në Netflix. Ka qenë aty vetëm, në pyjet e Valtellinës, duke bërë punën e tij që nga viti 1946.