Kur u krijua SPAK-u, shqiptarëve iu tha se më në fund vendi do të kishte një drejtësi të pavarur, të shpejtë dhe të barabartë për të gjithë. Askush nuk kundërshtoi këtë objektiv. Përkundrazi, shumica e mbështeti. Por sot, pas afro dy vitesh që ish-Presidenti i Republikës, ish-Kryeministri dhe ish-Kryetari i Kuvendit, Ilir Meta, mbahet në paraburgim pa një vendim përfundimtar, lind një pyetje që nuk mund të shmanget më: a po respektohen të njëjtat standarde që vetë reforma në drejtësi premtoi?
Në një shtet demokratik, askush nuk duhet të ketë imunitet nga hetimi. Nëse ekzistojnë prova, çdo zyrtar, pavarësisht postit që ka mbajtur, duhet të përgjigjet para ligjit. Por po aq e vërtetë është se askush nuk duhet të vuajë një dënim të parakohshëm përpara se gjykata të ketë folur me një vendim të formës së prerë.
Paraburgimi nuk është dënim. Të paktën kështu e përcakton ligji. Atëherë pse po krijohet përshtypja se në Shqipëri paraburgimi po shndërrohet në vetë dënimin?
Në rastin e Ilir Metës, pyetja është edhe më e fortë. Për çfarë rreziku konkret po mbahet ende në qeli? A ekziston ende rreziku i prishjes së provave pas kaq shumë kohe? A ekziston rreziku i arratisjes? Apo i ndikimit mbi dëshmitarët? Nëse përgjigjet janë “po”, ato duhet të argumentohen bindshëm nga gjykata. Nëse jo, atëherë opinioni publik ka të drejtë të kërkojë shpjegime pse nuk mjafton një masë më e butë sigurie.
Kjo nuk është mbrojtje për Ilir Metën. Kjo është mbrojtje për një parim shumë më të madh: që drejtësia të mos japë përshtypjen se ndëshkon para se të gjykojë.
Rasti Meta ka marrë tashmë një dimension që shkon përtej personit të tij. Ai është bërë test për besueshmërinë e sistemit të ri të drejtësisë. Pikërisht për këtë arsye, çdo vendim dhe çdo zgjatje e masës së sigurisë duhet të jetë jo vetëm ligjërisht e drejtë, por edhe publikisht bindëse.
Në korridoret politike qarkullojnë prej kohësh interpretime të ndryshme. Disa pretendojnë se arrestimi i figurave të larta përdoret për të dëshmuar para partnerëve ndërkombëtarë se reforma në drejtësi po funksionon dhe se askush nuk është i paprekshëm. Të tjerë shkojnë edhe më tej, duke ngritur hipoteza për interesa politike të palëve rivale. Këto mbeten interpretime politike dhe jo fakte të provuara. Por fakti që këto dyshime ekzistojnë tregon se drejtësia ka ende një problem serioz me perceptimin publik.
Dhe kur drejtësia nuk arrin të bindë publikun vetëm me forcën e argumenteve juridike, atëherë ajo duhet të reflektojë.
Shqipëria nuk ka nevojë për një drejtësi që të duartrokitet vetëm kur arreston. Ka nevojë për një drejtësi që bind kur gjykon. Ka nevojë për procese të shpejta, transparente dhe të arsyetuara. Ka nevojë për vendime që mbyllin debatet, jo për paraburgime të zgjatura që i ushqejnë ato.
Nëse SPAK-u disponon prova të forta, atëherë procesi duhet të përfundojë sa më shpejt dhe gjykata të japë vendimin. Kjo do të ishte fitorja e drejtësisë. Por nëse procesi vazhdon pafundësisht, ndërsa masa më e rëndë e sigurisë mbetet në fuqi, atëherë lind një perceptim i rrezikshëm: se izolimi po zgjat më shumë sesa e kërkon vetë nevoja e hetimit.
Ky perceptim nuk dëmton vetëm Ilir Metën. Ai dëmton besimin te reforma në drejtësi.
Në fund të fundit, një drejtësi moderne nuk matet me numrin e politikanëve që fut në qeli. Ajo matet me aftësinë për të respektuar të njëjtat standarde procedurale për të gjithë, edhe kur përballë ka kundërshtarë politikë të fuqishëm. Sepse vetëm atëherë qytetarët do të besojnë se në Shqipëri nuk ekziston drejtësia e emocioneve politike, por drejtësia e ligjit.
Dhe ndoshta kjo është pyetja më e rëndësishme që duhet të marrë përgjigje sot: a po shërben paraburgimi për të garantuar procesin penal, apo po rrezikon të perceptohet si një dënim i parakohshëm që minon vetë besimin tek drejtësia?
Në rastin e ish-ministrit të Shëndetsisë, Ilir Beqja, gjykata e posaçme dhe SPAK e nxoren nga qelia për në arrest shtëpie. Dhe mirë bënë. Beqja do të mbrohet në gjykatë dhe nëse në fund gjykata jep dënim final, atëhere ai kthehet në qeli. Por nuk ka pse mbahen në qeli, kur gjyqi vazhdon. Nuk kanë se çfarë provash të prishin, pasi qelia u ka prishur edhe mendjen nga izolimi.
Rasti i Ilir Metës duhet pranuar se mbetet skandaloz. Mënyra se si u arrestua një ish-kryetar Shteti është e pandodhur edhe në regjimet diktatoriale. Ndaj duket se ka kaluar çdo sens mase. Mënyra se si e trajtojnë në burg prapë mbetet absurde dhe e paligjshme.
Gjykata e Posaçme, nisur edhe nga Vendimi i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë, mund e duhet të gjejë zgjidhje me të buta, natyrisht duke vazhduar një proces gjyqesor transparent.
Nëse synon ta shkaterrosh një njeri ka shumë mënyra, por burgu është vendi që i ka të gjitha të mënyrat brenda! Ilir Meta në raport me akuzat e SPAK përgjigjet personalisht, porse realisht ai ka prodhuar shumë konfliktet politike ndër vite. Ka patur pushtete që askush nuk i ka patur, por gabimi i tij fatal politik ishte që kur iku si President të mos merrej më me politikë dhe besoj nuk do ta preknin apo merrnin përdhunshëm siç e morën sikur të ishte kapobanda e Amerikës Latine.
Gjithsesi këto janë vendime të tija politike, por edhe në politikë ka një kohë që thuhet MJAFT! Edhe Protesta e këtyre javëve këtë kërkon që klasa e vjetër politike të iki. Por problemi shtrohet se pse Ilir Meta mbahet në qeli dhe jo i lirë që të përballet me akuzat, siç ndodhi me ish-ministrin Ilir Beqja tashmë jashtë qelisë, i cili akuzohet për qindra milionë euro shpërdorime, por që akoma nuk i janë vertetuar?
Nëse Ilir Metën e duan si “trofe” për integrimin e Shqipërisë në BE, më mirë t’ja thonë dhe Meta e bën me qejf burgun!/KJ/