Nga Albert Vataj
Në vitin 399 para Krishtit, në zemër të qytet-shtetit të Athinës, u zhvillua një nga ngjarjet më dramatike dhe më domethënëse të historisë së mendimit: gjyqi dhe dënimi me vdekje i Sokratit, filozofit që zgjodhi të mos jetonte pa të vërtetën.
Sistemi demokratik athinas, ashtu siç e kuptonim atëherë – një formë e drejtpërdrejtë, ku çdo qytetar votonte vetë për çështjet e jetës publike – nuk ishte i pajisur ende me imunitet ndaj pasioneve të shumicës. Ishte kjo shumicë që vendosi të dënonte me vdekje njeriun që, me thjeshtësinë e tij, kishte trazuar themelet e besimeve kolektive. 51% e qytetarëve votuan për vdekjen e Sokratit, ndërsa 49% për lirimin e tij. Një përqindje që nuk e mat drejtësinë, por peshën e frikës, inatit dhe moskuptimit ndaj mendimit ndryshe.
Sokrati nuk kishte mbrojtje klasike. Ai nuk kërkoi mëshirë. Ai nuk kërkoi as shpëtim. Ai zgjodhi të qëndrojë i drejtë përballë shtrembërimit, të qëndrojë i vetëm përballë shumicës.
Çdo përpjekje për ta kundërshtuar përfundonte në një kontradiktë, sepse ai nuk propozonte një të vërtetë absolute, por e zbulonte të pavërtetën përmes pyetjes. Dhe kjo ishte e padurueshme për ata që kërkonin siguri, jo mendim.
Gjykatësi i gjyqit ishte një njeri i mahnitur nga intelekti i Sokratit, një zë brenda sistemit që e kuptonte peshën tragjike të vendimit që duhej të shpallte.
Me zë të butë dhe zemër të rënduar, i ofroi Sokratit rrugëdalje: të largohej nga Athina, të shpëtonte jetën e tij në periferi, atje ku ligji i qytetit nuk kishte fuqi.
Por Sokrati e refuzoi këtë alternativë me një logjikë që i linte të gjithë pa fjalë: “Nëse Athina, qyteti më i qytetëruar, më dënon me vdekje, çfarë vendi tjetër mund të më pranojë të gjallë?”
Gjykatësi provoi sërish: “Ndal mësimin. Bëj betim se nuk do ta ushtrosh më filozofinë.” Dhe Sokrati u përgjigj: “Kjo është e pamundur. Shumë njerëz janë në errësirë, përpiqen, kërkojnë. Unë e njoh rrugën dhe duhet t’ua tregoj atyre. S’do të hesht, kur njerëzit ecin të verbër.”
Kur të gjitha opsionet ishin refuzuar, mbeti vetëm vendimi fatal: të përgatitej për ta pirë kupën me helm. Sokrati nuk u drodh. Ai e pranoi me qetësinë e atij që e dinte se njeriu do të vdesë një ditë, por pak kush jeton për të vërtetën.
Përpara se të largohej për të fundit herë, ia la gjykatësit një thënie që do të mbijetonte më shumë se vetë Athina: “Emri yt do të mbetet në histori, sepse do të lidhet me emrin tim. Ndryshe, askush nuk do të dinte se ke rrojtur ndonjëherë.
Ky nuk ishte vetëm dënimi i një njeriu. Ishte krimi fillestar i demokracisë – ai moment kur vullneti i shumicës rrëzoi të drejtën. Por në këtë kupë me helm nuk u shua vetëm një jetë; u lind një përjetësi. Sepse ndërsa trupin e Sokratit e rrëzoi helmi, fjalët e tij vazhduan të ecin, të pyesin, të ndriçojnë.
Në vdekjen e Sokratit, demokracia greke kreu mëkatin e saj të parë – dënoi të vërtetën në emër të shumicës. Por pikërisht aty, në atë kupë me helm, nisi të lindë një tjetër formë lirie: ajo e mendimit që nuk mund të vritet me votë, as me ligj, as me frikë.
Dhe prej asaj dite, çdo demokraci që vërtet dëshiron të jetë e drejtë, e mban Sokratin gjallë – si kujtesë, si sfidë, si vetëdije.
