Nga Albert Vataj
Ka momente kur fama ndalet përballë kujtesës. Kur njeriu që është kthyer në ikonë ekrani, në fytyrë globale të industrisë së argëtimit, zhvishet nga drita e reflektorëve dhe rikthehet te zëri i gjyshërve, te gjuha e shtëpisë, te rrëfimet e babait dhe te ajo ndjenjë e pazëshme që quhet përkatësi. Pikërisht një moment i tillë ishte edhe prania e aktorit të njohur turk Can Yaman në festivalin arbëresh “Cannolo Fest”, në Piana degli Albanesi, ku ai u nderua me çmimin “Hora Skanderbeg”, një vlerësim simbolik që shkon përtej artit dhe famës, duke prekur thelbin e identitetit dhe kujtesës kulturore.
Ky çmim, i dhënë në edicionin e tretë të festivalit më 16–17 maj, nuk është thjesht një dekoratë ceremoniale. Ai u akordohet personaliteteve që arrijnë të krijojnë ura midis kulturave, traditave dhe botës moderne të komunikimit global. Dhe në rastin e Can Yaman, kjo urë është ndërtuar mbi një trashëgimi shqiptare që ai nuk e ka fshehur kurrë, por përkundrazi e ka pranuar si pjesë organike të identitetit të tij njerëzor.
Deklaratat e tij për origjinën shqiptare kanë qenë gjithmonë të natyrshme, pa retorikë patriotike artificiale, pa nevojën për ta përdorur identitetin si instrument marketingu. “Nëna ime është nga Kosova”, ka treguar ai, ndërsa për familjen e të atit ka kujtuar emigrimin e hershëm drejt Turqisë gjatë kohëve të luftës. “Gjyshërit e mi me origjinë nga Kosova dhe Shqipëria flisnin shqip mes tyre”, ka thënë aktori, duke rikthyer në vëmendje një të vërtetë të madhe historike: shqiptarët, kudo ku kanë emigruar, kanë marrë me vete jo vetëm valixhet e jetës, por edhe gjuhën, kujtesën dhe shpirtin e tyre kulturor.
Në një botë ku globalizimi shpesh krijon identitete të lëngshme dhe ku shumë figura publike zgjedhin të fshijnë çdo gjurmë të origjinës për t’u bërë “qytetarë universalë”, Can Yaman përfaqëson diçka tjetër: njeriun që ecën drejt suksesit pa prerë rrënjët nga toka e kujtesës. Dhe kjo është arsyeja pse rrëfimi i tij prek kaq shumë shqiptarët, veçanërisht diasporën, e cila prej shekujsh jeton mes dy botëve: vendit ku jeton dhe vendit që vazhdon të mbajë në zemër.
Vetë Piana degli Albanesi është një metaforë e gjallë e kësaj mbijetese identitare. Themeluar nga arbëreshët që u larguan nga trojet shqiptare pas vdekjes së Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe pushtimeve osmane, kjo qytezë në Siçili vazhdon edhe sot të flasë shqip, të ruajë ritet bizantine, kostumet tradicionale dhe kujtesën e një atdheu të lënë pas pesë shekuj më parë. Në një mjedis të tillë, nderimi i Can Yaman merr një dimension të thellë simbolik: është takimi i dy diasporave shqiptare, asaj arbëreshe dhe asaj të shpërngulur drejt Turqisë, të bashkuara nga i njëjti mall identitar.
Kur Can Yaman rrëfen se është rritur në Suadiye, në anën aziatike të Stambollit, mes emigrantëve të brezit të dytë dhe të tretë shqiptarë, ai nuk flet vetëm për një lagje. Ai përshkruan një univers kulturor ku kujtesa kolektive vazhdon të jetojë në mënyrën e të jetuarit, në solidaritetin mes familjeve, në lojërat e fëmijëve, në bisedat e të moshuarve dhe në atë frymë komunitare që karakterizon diasporat shqiptare. “Ata flisnin shqip mes tyre”, thotë ai për gjyshërit. Dhe kjo fjali e thjeshtë ka një peshë të jashtëzakonshme historike. Sepse gjuha është forma më e fortë e rezistencës kulturore. Ajo është atdheu që mbijeton edhe kur kufijtë ndryshojnë.
Në rrëfimin e Can Yaman, shqiptaria nuk shfaqet si ideologji, por si ndjenjë. Si atmosferë. Si aromë e kuzhinës së gjyshes. Si kujtim i një bote ku njerëzit jetonin më afër njëri-tjetrit. Dhe pikërisht kjo e bën rrëfimin e tij autentik. Ai nuk kërkon të provojë asgjë. Nuk ka nevojë të shpallë identitete me zë të lartë. Mjafton mënyra si flet për babain, për familjen dhe për historitë e dëgjuara në fëmijëri për të kuptuar se sa thellë është ngulitur kjo trashëgimi në vetëdijen e tij.
Figura e babait, të cilin ai e ka quajtur shpesh “idhullin” e jetës së tij, merr këtu një rol qendror. Në kulturat tradicionale, identiteti nuk trashëgohet përmes teorive, por përmes shembullit njerëzor. Babai bëhet bartësi i kujtesës. Ai është ura mes brezave. Përmes tij, fëmija mëson jo vetëm emrin e origjinës, por edhe etikën, krenarinë dhe mënyrën si duhet ta mbajë gjallë atë trashëgimi. Kujtimet e të atit për një fëmijëri të thjeshtë, të lumtur dhe të mbushur me solidaritet shqiptar kanë ndikuar dukshëm në formimin emocional të aktorit.
Kjo lidhje me origjinën nuk mbetet vetëm në intervista apo deklarata publike. Ajo depërton edhe në librin autobiografik të Can Yaman, Sembra strano anche a me, ku ai rrëfen jetën, vështirësitë, triumfet dhe paradokset e famës. Vetë titulli — “Edhe mua më duket e çuditshme” — tingëllon si një reflektim mbi rrugëtimin e papritur të jetës: nga djali i rritur në një komunitet emigrantësh shqiptarë në Stamboll, në një prej figurave më të njohura të televizionit turk dhe italian.
Karriera e tij është sot një histori suksesi ndërkombëtar. Seriale si Erkenci Kuş dhe DayDreamer e kthyen atë në një fenomen global, sidomos në Itali, ku publiku e priti me entuziazëm të jashtëzakonshëm. Më pas erdhi Viola come il mare, i xhiruar në Palermo dhe në Siçilinë perëndimore, një projekt që e lidhi edhe më fort me tokën siçiliane dhe me komunitetet arbëreshe. Ndërsa angazhimi i tij i fundit në serialin Sandokan dëshmon se Can Yaman tashmë është bërë një figurë që i tejkalon kufijtë kombëtarë të kinematografisë turke.
Megjithatë, përtej suksesit, muskujve, famës dhe imazhit të yllit mediatik, ajo që e bën figurën e tij interesante për shqiptarët është pikërisht kjo ndjenjë përkatësie që ai nuk e mohon. Sepse në kohën tonë, ruajtja e rrënjëve është bërë një akt pothuajse rezistence morale. Njeriu modern shpesh jeton në një tranzicion të përhershëm identitetesh, ku kujtesa zëvendësohet nga imazhi dhe historia personale nga marketingu publik. Por rrëfimi i Can Yaman shkon në drejtim të kundërt, ai rikthehet te origjina për të kuptuar vetveten.
Dhe kjo ka një domethënie të veçantë për shqiptarët. Kombi shqiptar është një nga kombet me diasporën më të gjerë dhe më të shpërndarë në botë. Nga arbëreshët e Italisë te shqiptarët e Turqisë, nga emigrantët në SHBA te komunitetet në Europë, historia shqiptare është edhe histori largimesh. Por ajo është njëkohësisht histori e jashtëzakonshme mbijetese kulturore. Shqiptarët kanë ditur të ruajnë gjuhën, zakonet dhe kujtesën edhe në kushte të vështira, shpesh larg atdheut dhe pa institucione shtetërore që t’i mbështesnin.
Në këtë kuptim, Can Yaman bëhet një simbol modern i kësaj vazhdimësie. Ai dëshmon se identiteti nuk është vetëm çështje pasaporte apo territori. Ai është kujtesë emocionale. Është një gjuhë e dëgjuar në fëmijëri. Një emër i trashëguar. Një histori e treguar nga gjyshi. Një tryezë familjare ku ushqimi ka shijen e vendit të humbur.
Festivale si “Cannolo Fest” dhe çmime si “Hora Skanderbeg” nuk janë thjesht evente kulturore. Ato janë përpjekje për ta mbajtur gjallë këtë kujtesë. Për t’u kujtuar brezave të rinj se identiteti nuk është relike muzeale, por një energji e gjallë që vazhdon të formësojë njerëzit edhe në epokën e globalizimit.
Sepse në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm fama. Nuk janë vetëm serialet, posterat apo ndjekësit në rrjetet sociale. Ajo që mbetet është zëri i gjyshërve që flasin shqip. Është aroma e gatimeve të shtëpisë. Është historia e emigrantëve që mbajtën gjallë kujtesën në dhe të huaj. Është ndjenja se, sado larg të shkosh, brenda vetes vazhdon të mbash një atdhe të vogël shpirtëror, që nuk pushon kurrë së të thirruri me emrin e origjinës.