“12 burra të zemëruar” vijnë në Teatrin Kombëtar të zbërthejnë mekanizmin e brishtë të drejtësisë njerëzore

Nga Albert Vataj

Në galerinë e madhe të dramaturgjisë botërore, pak vepra arrijnë të zbërthejnë mekanizmin e brishtë të drejtësisë njerëzore me aq mjeshtëri sa “12 Burra të Zemëruar” e Reginald Rose. Ardhja e kësaj vepre në skenën e Teatrit Kombëtar, nën drejtimin e regjisorit Albert Minga, nuk është thjesht një premierë radhe, është një ftesë për të hyrë në laboratorin e errët të shpirtit njerëzor, aty ku e vërteta dhe paragjykimi përplasen në një dhomë të mbyllur e pa rrugëdalje.

Premisa duket e thjeshtë, dymbëdhjetë burra, të huaj për njëri-tjetrin, duhet të vendosin nëse një djalosh i ri është fajtor për vrasjen e të atit. Por, sapo dera e dhomës së jurisë kyçet, teatri pushon së qeni një hapësirë fizike dhe shndërrohet në një gjendje mendore. Brenda asaj dhome, në një ditë përvëluese vere, vapa nuk vjen vetëm nga moti, por nga tensioni i lartë i moralit.
Rose nuk shkroi një dramë kriminale, ai shkroi një autopsi të shoqërisë. Përmes figurës së Juristit Nr. 8, ne shohim guximin e vetmuar të dyshimit. Në një botë që nxiton të gjykojë, të etiketojë dhe të dënojë, ky personazh na kujton se drejtësia nuk është një akt hakmarrjeje, por një proces i dhimbshëm i kërkimit të së vërtetës, shpesh kundër rrymës së shumicës.

Sfidat e kësaj shfaqjeje qëndrojnë te “pikturimi” i dymbëdhjetë profileve që përfaqësojnë prerjen tërthore të njerëzimit. Kemi indiferentin që kërkon të ikë te ndeshja e radhës, autoritarin që mbyt dobësinë me britma, analitikun e ftohtë dhe njeriun e thjeshtë që kërkon udhëheqje. Regjia e Albert Mingës pritet të jetë një balet preciz i fjalës dhe heshtjes, ku çdo lëvizje e dorës apo çdo shikim i vjedhur mbart peshën e një jete njerëzore.

Në këtë skenë, aktori nuk ka ku të fshihet. Nuk ka efekte speciale apo ndryshime skenografike që të shpëtojnë. Ekziston vetëm akti i pastër i dialogut, forca e argumentit dhe brishtësia e vullnetit.
“12 Burra të Zemëruar” mbetet alarmante edhe në ditët tona. Ajo na pyet drejtpërdrejt: Sa nga gjykimet tona bazohen mbi fakte dhe sa mbi pasiguritë tona personale? Kur drejtojmë gishtin drejt “tjetrit”, sa prej nesh po shohin në fakt pasqyrën e inateve tona të vjetra?
Për admiruesit e teatrit, kjo shfaqje është një rikthim te teatri i ideve të mëdha. Është një përballje ku publiku nuk është thjesht vëzhgues, por bëhet juristi i trembëdhjetë, i ulur në errësirën e sallës, duke peshuar provat e moralit të tij.

Kur dritat e sallës të fiken dhe drita e dhomës së jurisë të ndizet, përgatituni për një udhëtim ku asgjë nuk është ashtu siç duket në fillim. Sepse, siç na mëson Reginald Rose, asnjë e vërtetë nuk është aq e qartë sa të mos meritojë një pyetje të dytë.
Për këtë produksion, regjisori Albert Minga ka përzgjedhur një kastë që ndërthur mjeshtërinë e emrave të sprovuar me energjinë e aktorëve të talentuar, duke krijuar atë mozaikun e nevojshëm të karaktereve që kërkon kjo vepër.

Në rolet e 12 juristëve (dhe rolin e rojës), kasta përbëhet nga; Viktor Zhusti, në rolin e Juristit Nr. 8 – roli ikonik i njeriut që ngre dyshimin e parë. Kastriot Çaushi, Genc Fuga, Altin Basha, Arben Derhemi, Indrit Çobani, Lulzim Zeqja, Sokol Angjeli, Hysen Binaku, Vangjel Toçe, Mërkur Beqiri, Gerti Ferra dhe… Niada Salioti, kjo si një zgjedhje interesante regjisoriale, pasi në origjinal vepra është shkruar për burra, por përfshirja e figurës femërore i jep një dimension modern dhe dinamik debatit.
Vepra e Reginald Rose nuk ka “shkëlqim” skenik në kuptimin e lëvizjeve të mëdha; suksesi i saj varet 100% nga fuqia e dialogut dhe psikologjia e portretit.

Prania e Viktor Zhustit garanton atë peshën e duhur etike dhe qetësinë analitike që kërkon personazhi katalizator.
Përplasja mes aktorëve si Arben Derhemi apo Genc Fuga premton momente tensioni të lartë, ku temperamenti i tyre skenik do të jetë “karburanti” i konfliktit në atë dhomë të mbyllur.
Regjisori Minga duket se ka kërkuar një ekuilibër mes autoritetit të moshës, për juristët më konservatorë, dhe impulsivitetit të të rinjve, gjë që e bën debatin të ndihet real dhe i gjallë.
Ky bashkim emrash premton një performancë ku “shkëndijat” mes aktorëve do të jenë po aq të nxehta sa vapa e korrikut që përshkruhet në tekst.