Cili ishte Lev Davidovich Landau, 22-vjeçari që sfidoi Albert Ajnshtajnin në betejën e argumenteve?!

Nga Albert Vataj
Ka imazhe që mbeten në kujtesën e historisë intelektuale. Një sallë e mbushur plot, një dërrasë e zezë e shënuar me ekuacione, dhe Albert Ajnshtajni, njeriu që kishte ndryshuar mënyrën si e kuptojmë universin, duke ndalur, duke gërvishtur mustaqet dhe duke pranuar se një djalosh i panjohur 22-vjeçar sapo i kishte vënë në dukje një gabim.

Ishte viti 1930, në Leipzig, gjatë një konference të Shoqatës Fizike Gjermane. Ajnshtajni kishte mbaruar fjalimin; presidenti pyeti sallën nëse kishte pyetje. Mbizotëroi heshtja. Kush do të merrte guximin të vinte në dyshim ajshorin e fizikës?
Atëherë, nga rreshti i fundit, u dëgjua një zë i ri, me gjermanishte të thyer, por me qartësi të pamëshirshme logjike:
ekuacioni i dytë i Ajnshtajnit, tha ai, nuk rridhte nga i pari; kërkonte supozime shtesë dhe madje shkelte një kriter simetrie.
Publiku u mpak. Ajnshtajni u kthye nga dërrasa, mori kohë, një minutë që u ndje si përjetësi, dhe tha:
“Vëzhgimi i atij të riu është i saktë. Ju kërkoj të harroni gjithçka që thashë sot.”
Nga ai çast, djaloshi, Lev Davidovich Landau, nuk ishte më thjesht një emër në periferi të shkencës. Ai ishte bërë një ndër zërat që do të rishkruante kapitujt e fizikës teorike të shekullit XX.
Dhe, në mënyrën më të bukur të mundshme, Ajnshtajni dëshmoi se dija e vërtetë e njeh gabimin si pjesë të madhështisë, sepse mendja e vërtetë nuk frikësohet nga e vërteta.

Kush ishte vërtet Lev Landau?
I lindur në Baku në vitin 1908, në një familje intelektualësh hebrenj, Landau shfaqi një prirje të jashtëzakonshme për matematikë dhe fizikë që në moshë fare të re. Në moshën 13-vjeçare ai tashmë studionte materiale universitare; në moshën 20-vjeçare, botoi punimet e para shkencore; në moshën 22-vjeçare, sfidoi Ajnshtajnin.
Por Landau nuk ishte vetëm një “gjeni i ri”. Ai ishte një arkitekt sistemesh mendimi.
Në vitet ’40, Landau shpjegoi pse heliumi i lëngshëm, në temperatura ekstremisht të ulëta, lëviz pa fërkim, si të sfidonte ligjet klasike të fizikës.
Kjo i solli Çmimin Nobel në Fizikë (1962). Ai formuloi konceptin e “kuazipartikulave” dhe modelin e valëve kolektive, ide që sot përdoren nga fizika, kimia dhe madje edhe teknologjitë kuantike.
Kjo teori u bë themel për kuptimin e superpërcjelljes, mënyra sesi disa materiale përcjellin energjinë pa humbje. Aplikimet e saj sot shtrihen nga akseleratorët e grimcave deri në teknologjitë e energjisë dhe mjekësisë.
Serie monumentale prej dhjetëra vëllimesh, “Kursi i Fizikës Teorike”, një standard botëror për çdo fizikan. Tekste të pamëshirshme në rigorozitet, por të qarta në logjikë. Të diplomoheshe në “shkollën Landau” do të thoshte të kishe kaluar një provë intelektuale që pak mund ta përballonin.
Në Bashkimin Sovjetik të diktuar nga politika dhe frika, Landau shpesh ecën në fije të perit: arrest, përgjumje, mbikëqyrje. Ai megjithatë mbrojti gjithmonë lirinë e mendimit shkencor.
Në vitin 1962, një aksident automobilistik i dëmtoi rëndë trurin. Edhe pse nuk mundi të rikthehej plotësisht në punë, trashëgimia e tij vazhdoi të jetojë në çdo laborator fizik në botë.
I drejtpërdrejtë deri në ashpërsi, kërkues, ironik, i dhënë pas debatesh të pamëshirshme, Landau krijoi një kulturë të të menduarit kritik, as autoritet, qoftë edhe Ajnshtajni, nuk ishte përtej pyetjes.
Ai themeloi atë që quhej me humor “çmimi i teoritikut”: një sistem testimi brutal ku vetëm mendjet më brilante kalonin. Por nga ajo shkollë dolën fizikanë që më pas drejtuan institutet më prestigjioze të botës.
Zhveshur nga mitizimi, ai mbetet shembull i rrallë: një njeri që sfidoi gjigantët dhe më pas u bë vetë një prej tyre, duke mos harruar kurrë se shkenca ecën përpara nga dyshimi, jo nga bindja e verbër.
Episodi me Ajnshtajnin nuk është thjesht një anekdotë. Ai është metaforë.
Ai na kujton se, autoriteti pa kritikë është i rrezikshëm, e vërteta kërkon guxim, dhe madhështia matet po aq me kurajën për të folur, sa me dinjitetin për të pranuar gabimin.
Landau dhe Ajnshtajni, secili në mënyrën e vet, ilustrojnë një të vërtetë të thjeshtë:
Shkenca është dialog, një betejë elegante argumentesh, ku fiton gjithmonë ideja më e mirë.
Dhe pikërisht për këtë, emri i Lev Davidovich Landau mbetet i gdhendur jo vetëm në librat e fizikës, por edhe në historinë e kulturës së mendimit.