Hapet në Muzeu Marubi, Shkodër ekspozita “Ekspedita Etnografike” e Rrok Zojzi, kuruar nga Nebi Bardhoshi

Nga Albert Vataj

Në ambientet e Muzeu Marubi u çel ekspozita fotografike “Rrok Zojzi: Ekspedita Etnografike”, një ngjarje që sjell për herë të parë para publikut një përzgjedhje të pasur të fotografive etnografike të një prej figurave themeluese të etnografisë shqiptare.

Ekspozita i kushtohet veprës së studiuesit dhe pionierit Rrok Zojzi (1910–1995), i cili konsiderohet ndër themeluesit e etnografisë institucionale në Shqipëri dhe një nga të parët që e përdori fotografinë si një instrument kërkimi shkencor. E kuruar nga antropologu Nebi Bardhoshi, kjo ekspozitë vjen si një përpjekje për të rivendosur në qendër të vëmendjes një arkiv të rrallë, ku dokumentimi shkencor ndërthuret me vlerën artistike dhe dëshminë historike.

Fotografitë e ekspozuara janë realizuar në një periudhë transformimesh të thella shoqërore dhe politike në Shqipëri, duke dokumentuar me një ndjeshmëri të veçantë kulturën tradicionale: veshjet popullore, tipologjitë e banesave, mjetet e punës, ritualet dhe simbolikat që përbëjnë shtresëzimin identitar të një kombi. Në këtë kuptim, ekspozita ndërton një “hartë vizuale” të kujtesës kolektive, ku çdo imazh është një dëshmi e gjallë e kohës.

Historia e këtij arkivi nis në vitin 1948, kur Zojzi ndërmerr ekspeditat e para etnografike në terren. Krahas shënimeve të tij – shpesh të hedhura në mënyrë të improvizuar, madje edhe në paketa cigaresh – dhe skicave, ai realizon edhe fotografitë e para, duke hedhur themelet e arkivit të fotografisë etnografike shqiptare. Ky fond i çmuar ruhet sot pranë Instituti i Antropologjisë, si një pasuri e rëndësishme dokumentare dhe studimore.

Procesi i dokumentimit nuk përfundonte me shkrepjen e fotografisë. Çdo imazh shoqërohej me një skedë të detajuar arkivore, ku regjistroheshin të dhëna të sakta mbi vendndodhjen, kohën dhe përmbajtjen etnografike të objektit apo dukurisë së dokumentuar. Kjo metodologji e bën fotografinë e Zojzit një ndërthurje të rrallë mes dokumentit shkencor dhe artefaktit arkivor.

Në konceptimin kuratorial të ekspozitës është ndjekur një qasje që i jep përparësi parimit etnografik dhe atij të arkivimit, duke reflektuar njëkohësisht edhe kontekstin historik të krijimit të këtij fondi – atë të një Shqipërie nën regjimin komunist. Kjo shtresë e tretë interpretimi e pasuron ekspozitën, duke e shndërruar atë në një hapësirë reflektimi mbi mënyrat e përfaqësimit kulturor dhe raportin me kohësinë historike.

“Rrok Zojzi: Ekspedita Etnografike” nuk është vetëm një ekspozitë fotografike, por një ftesë për të hyrë në botën e ndërmjetme të arkivit, ku memoria, shkenca dhe arti bashkëjetojnë në një dialog të hapur. Ajo ofron një mundësi të rrallë për të rilexuar trashëgiminë kulturore shqiptare përmes syrit të një studiuesi që e pa fotografinë jo thjesht si dokumentim, por si një akt dëshmie dhe kuptimi.

Në ceremoninë e hapjes morën pjesë studiues, artistë dhe dashamirës të trashëgimisë kulturore, ndërsa organizatorët shprehën mirënjohje për të gjithë ata që kontribuan në realizimin dhe promovimin e kësaj ekspozite, e cila pritet të mbetet një referencë e rëndësishme në historinë e dokumentimit etnografik shqiptar.