Vdekja e aktorit të madh dhe “Unaza e Iffland-it”

Saimir Kadiu

Sot është 91-vjetori i vdekjes së aktorit më të famshëm me origjinë shqiptare dhe një nga zërat ikonë të teatrit botëror të gjysmës së parë të shekullit XX: Aleksandër Moisiu. Aleksandër Moisiu ishte i madh sepse shndërroi teatrin evropian në një përvojë universale emocionale, duke u bërë një nga aktorët më të respektuar të shekullit XX. Ai u dallua për interpretimet në tragjeditë klasike, për stilin unik të aktrimit dhe për famën ndërkombëtare që e bëri një figurë të përbotshme. Sipas Erika dhe Klaus Mann: “Vetëm një aktor gjenial si Moisiu bashkonte pikëllimin e Hamletit me sharmin e Romeos…” Apo sipas Maks Brodit: “Hamleti është shkruar për Moisiun dhe Moisiu ishte lindur unik për të interpretuar Princin e Danimarkës.”

Albert Einstein e quajti Moisiun “aktorin më të madh të kohës së tij”. Konsiderohej “hyjnori i grave”, për shkak të shikimit të tij të fuqishëm dhe prezencës magnetike në skenë. U martua dy herë me aktore të njohura të kohës: me Maria Moissi, me të cilën kishte një vajzë, Beate Moissi, dhe me Johanna Terwin Moissi (1884–1962), e cila i qëndroi pranë deri në fund të jetës.

Në një intervistë të vitit 1921, Terwin e përshkroi Moisiun si një “fëmijë të madh, ëndërrimtar në tokë, i pafuqishëm në jetën praktike, por i sjellshëm dhe i dashur”. Aleksandër Moisiu pati edhe një vajzë me aktoren Herta Hambach, Bettina Moissi. Bettina Moissi (1923–2023), vajza e Moisiut, u bë një aktore e njohur gjermane e teatrit dhe filmit. Ajo u bë e famshme sidomos për rolin kryesor në filmin “Long Is the Road” (1948), filmi i parë gjerman që trajtoi temën e Holokaustit. Ajo nuk e vizitoi asnjëherë Shqipërinë. Pati tre fëmijë: Nicolas Berggruen (investitor miliarder, lindur më 1961), Olivier Berggruen (historian arti, lindur më 1963), dhe vajza Mikaela (e ndjerë).

Në gusht 2022, djemtë e Bettinës vizituan Shqipërinë, duke u ndalur në Durrës, Tiranë dhe institucione të tjera kulturore. Vizita u cilësua si një “kthim te rrënjët”, pasi të dy janë nipër të Aleksandër Moisiut. Gedeon Burkhard (lindur më 3 korrik 1969), një aktor i njohur bashkëkohor gjerman, është stërnipi i Moisiut (nga linja e vajzës së tij, Beate Moissi). Ka interpretuar rolin e Corporal Wilhelm Wicki në filmin “Inglourious Basterds” (2009). Nëna e tij, Elisabeth von Molo, është mbesa e Aleksandër Moisiut. Gjenia e Moisiut vuri në “krizë” edhe “Unazën e Iffland-it”, çmimin më prestigjioz gjerman për aktorin më të madh të botës gjermanike. Dhe kjo ndodhi në ditën e varrimit të tij, 91 vjet më parë, më 23 mars 1935.

Unaza e Iffland-it është krijuar për nder të dramaturgut dhe regjisorit të shquar gjerman August Iffland, mik i ngushtë i Goethe-s dhe i Schiller-it. Unaza kishte vlerën e një çmimi artistik. Iffland-i la trashëgimi një nga unazat e tij, që të përcillej nga aktori më i mirë gjerman, i cili do ta zëvendësonte atë sipas vlerësimit të vetë mbajtësit. Kjo traditë vazhdoi dhe unaza kaloi nëpër duart e shtatë aktorëve të famshëm për të përfunduar në gishtin e Albert Bassermann (1867–1952). Albert Bassermann ishte mbajtësi i kësaj unaze. Ishte 68 vjeç në kohën e vdekjes së Moisiut dhe ndodhej në momentin kur duhej të zgjidhte pasardhësin. Atij i përkiste detyra delikate për të lënë trashëgimi unazën e Iffland-it. Cili do të ishte fatlumi i zgjedhur? Disa emra qarkullonin… Dy zgjedhjet e tij të mëparshme, Alexander Girardi dhe Max Pallenberg, kishin vdekur.

Por Albert Bassermann, në momentin e vendosjes së arkivolit, hodhi unazën mbi trupin e të ndjerit Moisiu dhe tha: “– Skena gjermane vdiq! Unë nuk do t’ia jap askujt këtë unazë…” Drejtori i Burgtheater-it, Hermann Röbbeling, e mori unazën nga arkivoli duke thënë se ajo i jepet vetëm aktorit më të mirë që është gjallë.Kjo ngjarje bëri që unaza e Iffland-it të harrohej për 11 vjet. Bassermanni kurrë nuk e mbajti në gisht këtë unazë dhe në vitin 1938 emigroi në Amerikë. Edhe kur u kthye në Vjenë në vitin 1946, ai refuzoi ta rimerrte.Bassermann mendonte se Moisiu ishte një “hebre i teatrit gjerman”.

Aleksandër Moisiu u konsiderua mbajtësi i fundit i saj. Pas vdekjes së tij në vitin 1935, tradita u ndërpre, duke e kthyer unazën në një mister historik. Askush nuk e dinte origjinën e vërtetë të Moisiut, madje as miqtë e tij të ngushtë si Franz Kafka apo Stefan Zweig. Ata e konsideronin hebre, si një formë vlerësimi të madh ndaj tij. Stefan Zweig e quajti “qytetar nga Trieste” dhe shpesh Moisiu konsiderohej si një artist “pa atdhe”, për shkak të mungesës së një shtetësie të qartë. Gjatë gjithë jetës, Moisiu pati telashe me përkatësinë nacionale dhe vendlindjen. Më në fund, për ta bërë publike dhe i shtyrë nga atdhedashuria, iu drejtua Konsullatës Shqiptare për pranimin e shtetësisë shqiptare.

Mbreti Zog dhe Aleksandër Moisiu kishin një marrëdhënie të ndërlikuar: Moisiu kërkoi nënshtetësinë shqiptare, por Zogu fillimisht e refuzoi për arsye politike. Nuk ka dokumente zyrtare që shpjegojnë plotësisht refuzimin, por mendohet se Moisiu kishte një qëndrim kritik ndaj regjimit të Zogut. Pas debatit në shtypin ndërkombëtar, Zogu u detyrua të shqyrtonte kërkesën, por procesi u zvarrit. Moisiu kishte kërkuar edhe shtetësinë italiane. Ai u takua me Benito Musolinin më 20 prill 1934. Sipas burimeve, lajmi për nënshtetësinë italiane i mbërriti disa orë para vdekjes dhe ai i tha gruas: “Molto tardi! Molto tardi!” (“Shumë vonë!”). Kjo ishte arsyeja që arkivoli i tij u mbulua me flamurin italian, për shkak të origjinës së nënës së tij, Amalia De Rada.

Nëna e Aleksandër Moisiut, Amalia, nuk ishte arbëreshe dhe as shqiptare. Origjina e saj është keqinterpretuar shpesh, duke u lidhur gabimisht me familjen De Rada. Babai i tij, Konstandin Moisiu, ishte shqiptar. Aleksandër Moisiu jetoi dhe punoi në Itali gjatë kohës së Musolinit. Ai interpretoi në Romë, Milano dhe Torino, duke fituar një reputacion të jashtëzakonshëm si aktor tragjik. Publiku italian e adhuronte për rolet në Hamlet, Edip dhe tragjedi të tjera klasike. Lidhja e tij me Musolinin ishte indirekte: regjimi përdorte famën e tij për prestigj kulturor, por Moisiu mbeti një figurë e artit, jo e politikës.