Nga Albert Vataj
Aleksandër Moisiu mbetet një nga figurat më të ndritshme dhe më përfaqësuese të shpirtit shqiptar në skenën botërore, një emblemë e gjallë e asaj force krijuese që kapërcen kufijtë dhe i jep zë identitetit përmes artit. Ai nuk ishte thjesht një aktor i madh; ishte një fenomen estetik dhe shpirtëror, një energji e rrallë që përmes interpretimit e ngriti teatrin në një përjetim pothuajse mistik. Vepra e tij, e shtrirë në kohë dhe hapësirë, mbetet një thesar i pashtershëm që ushqen kujtesën tonë kulturore dhe kërkon, herë pas here, rikthimin tonë për t’i bërë nderimin e merituar.
Kujtimi i tij nuk është një ritual i ftohtë përkujtimor, por një akt ndërgjegjësimi dhe mirënjohjeje, një përulje përpara një kolosi që i dha zë dhe formë potencialit të pashfaqur të një kombi në një kohë kur bota teatrore përjetonte shpërthime të mëdha estetike dhe kërkime të ethshme për të vërtetën artistike. Moisiu u bë kështu një nga manifestimet më të hershme dhe më të fuqishme të protagonizmit shqiptar në skenën evropiane, një dëshmi se talenti i vërtetë nuk njeh periferi.
Në galerinë e krenarive tona kombëtare, rrezatimi i Moisiut është ndër më të fuqishmit. Ai shpërtheu në një kohë kur skena evropiane kërkonte zëra të rinj dhe identitete të forta, dhe pikërisht atëherë, zëri i tij – i papërsëritshëm në timbër dhe ngarkesë emocionale – u bë jehonë e një arti që nuk imitohej, por krijonte. Siç dëshmon Stefan Zweig në fjalët e tij prekëse të lamtumirës: ai zë mbante në vetvete diçka të panjohur më parë, një magji që të mbërthente dhe nuk të linte më.
Nëpërmjet këtij zëri dhe një virtuoziteti të rrallë skenik, Moisiu mishëroi disa nga figurat më të mëdha të dramaturgjisë botërore: Edipin e Sofokliu, Hamletin, Romeon dhe Shylock-un e William Shakespeare, Franz Moor-in e Friedrich Schiller, Mefistofelin dhe Klavigon e Johann Wolfgang von Goethe, Dantonin e George Bernard Shaw, Ivanovin e Anton Chekhov, Fedian e Leo Tolstoy, Osvaldin e Henrik Ibsen dhe shumë të tjera. Çdo rol nuk ishte thjesht interpretim, por një rimishërim i plotë, një akt krijimi që e bënte figurën të jetonte me intensitet të ri.
I lindur më 2 prill 1879 në Trieste dhe i shuar më 22 mars 1935 në Vjenë, rrugëtimi i tij artistik nisi me përulësinë e një komparsi në Burgtheater, për t’u shndërruar më pas në një nga figurat më të mëdha të teatrit gjermanofolës. Nën ndikimin e Josef Kainz dhe më pas në bashkëpunim me Max Reinhardt, ai u formua si një aktor që nuk njihte kufij stilistikë, duke përshkuar gjithë spektrin nga tragjedia antike deri te drama moderne. Kulmi i afirmimit të tij u shënua me interpretimin e Edipit në Shën Petersburg, një rol që i hapi portat e skenave më prestigjioze të Evropës dhe Amerikës.
Megjithatë, si çdo figurë që i përket një epoke të caktuar estetike, edhe Moisiu u përball me ndryshimet e kohës. Në periudhën mes dy luftërave, zhvillimet e reja si ekspresionizmi dhe teatri politik i Bertolt Brecht dhe Erwin Piscator e sfiduan stilin e tij, duke e konsideruar atë të tejkaluar. Por kjo nuk e zbeh aspak madhështinë e tij; përkundrazi, e vendos atë në një dimension të qartë historik, si një kulm i një estetike që kishte arritur perfeksionin e vet.
Zëri i Moisiut mbetet elementi më i paharrueshëm i artit të tij, një instrument i rrallë, që për Stefan Zweig tingëllonte si një melodi e ardhur nga jugu, e ngrohtë, e dritshme, plot jetë. Ishte një zë që mbante në vetvete një orkestër të tërë ndjesish, nga nuancat më të buta deri te shpërthimet më tronditëse, një zë që nuk interpretonte vetëm tekstin, por e rilindte atë.
Edhe në fundin e jetës, në një akt që mbetet i dhimbshëm për kujtesën tonë kombëtare, ai kërkoi të lidhej zyrtarisht me Shqipërinë, një kërkesë që u pranua me vonesë. Megjithatë, përtej çdo dokumenti, Moisiu mbeti dhe mbetet i yni – jo vetëm si përkatësi, por si vlerë, si dëshmi e asaj që mund të arrijë shpirti shqiptar kur i jepet hapësira për të shpërthyer.
Sot, ai qëndron i ngulitur në ndërgjegjen tonë si një nga dritimet më të fuqishme të gjenialitetit, një kujtesë e gjallë se arti i vërtetë nuk vdes, por vazhdon të kumbojë në kohë, ashtu si zëri i tij – i thellë, i ngrohtë, i pavdekshëm.
