Ekspertët e sigurisë paralajmërojnë se rishikimi i arkitekturës së sigurisë evropiane do të nënkuptonte plotësimin e një kërkese të hershme të Moskës për rinegocimin e rendit të sigurisë pas Luftës së II Botërore. Paralajmërimi vjen pas deklaratave të presidentit amerikan Donald Trump se ka diskutuar me zyrtarë rusë edhe për këtë arkitekturë, gjatë një takimi në Shtëpinë e Bardhë me të dërguarin e presidentit rus, Kirill Dmitriev.
Sipas Trump, marrëveshja që ai parashikon do të jetë e madhe dhe do të përfshijë më shumë sesa Ukrainën. Ajo madje mund të shtrihet në të gjithë Evropën, edhe pse mbeti e paqartë se çfarë nënkuptonte ai me këtë formulim. I dërguari amerikan Jared Kushner shkroi se Evropa dhe Rusia kanë pasur vështirësi për më shumë se 30 vjet për të krijuar një arkitekturë të qëndrueshme sigurie.
Ai po shqyrtonte një arkitekturë më të gjerë evropiane, përpara se të nisej për t'u takuar me përfaqësues rusë dhe ukrainas në Abu Dabi. Diplomatët evropianë reaguan menjëherë kundër qasjes së Uashingtonit për arritjen e një marrëveshjeje paqeje në Ukrainë. Shqetësimi i tyre është se një marrëveshje e tillë mund të rivendosë sferën e ndikimit të Rusisë dhe të dobësojë NATO-n.
Shefja e politikës së jashtme të Bashkimit Evropian, Kaja Kallas, theksoi se Evropa tashmë ka një arkitekturë sigurie, ku NATO-ja dhe Bashkimi Evropian kanë secili rolin e vet. Duhet të sigurohet integrimi i Ukrainës në këtë arkitekturë, shtoi ajo. Rusia e bëri të qartë gjatë bisedimeve në Abu Dabi në fillim të kësaj jave se dëshironte të diskutonte një arkitekturë më të gjerë të sigurisë evropiane, përpara se të trajtoheshin çështjet konkrete të luftës.
Historiani i Luftës së Ftohtë, Michael Kimmage, vlerësoi se formulimet për arkitekturën e sigurisë evropiane janë pjesë e argumenteve të Rusisë. Deri në njëfarë mase, ato janë edhe pjesë e përpjekjeve propagandistike në media për ta paraqitur luftën ashtu siç dëshiron Rusia. Udhëheqësit rusë, përfshirë Vladimir Putinin, prej kohësh pretendojnë se SHBA-ja dhe NATO-ja kanë shkelur vazhdimisht premtimet e bëra në fillim të viteve 1990 për të mos e zgjeruar aleancën drejt vendeve të ish-bllokut sovjetik.
Zgjerimin e NATO-s e kanë parë si një pozitë poshtëruese për Rusinë. Në të njëjtën kohë, në vitet 1990 projekti evropian solli krijimin e Bashkimit Evropian, tregun e përbashkët që garantoi lëvizjen e lirë të mallrave dhe njerëzve ndërmjet shteteve anëtare, Marrëveshjen e Shengenit për udhëtimin pa kontrolle kufitare dhe monedhën euro.
Ideja themelore ishte përhapja dhe garantimi i paqes në të gjithë kontinentin. Kimmage kujtoi se projekti evropian nuk u krijua për luftë, por për paqe, dhe se gjatë kësaj periudhe pati madje edhe propozime që Rusia të bëhej anëtare e NATO-s. Kjo periudhë stabiliteti relativ mori fund pasi Rusia pushtoi Gjeorgjinë në vitin 2008, aneksoi Krimenë në vitin 2014 dhe nisi pushtimin e saj në shkallë të gjerë të Ukrainës në vitin 2022.
Sipas Kimmage, Rusia dëshiron ta riformësojë gjithë këtë me forcë, gjë që është thelbësisht e papranueshme për Evropën, pavarësisht diversitetit dhe dallimeve brenda saj. Historiani shtoi se ndryshimi në shkallë të gjerë i kufijve me forcë thjesht nuk është pjesë e projektit evropian.
Për sa kohë që ky element mbetet thelbësor i politikës së jashtme ruse, Rusia dhe Evropa ndodhen në një rrugë pa krye. Administrata Trump u përpoq shumë shpejt të siguronte se institucionet ekzistuese evropiane të sigurisë do të mbeteshin të paprekura. Kushner tha të enjten vonë se në raundin e ardhshëm të negociatave do të përfshiheshin edhe partnerët evropianë.
Ai dhe Steve Witkoff udhëtuan në Moskë për bisedime me Putinin pas negociatave në Abu Dabi dhe më pas fluturuan drejt Dublinit për t'u takuar me presidentin ukrainas Volodymyr Zelenskyy. Të enjten, Kushner kishte sinjalizuar më herët disa plane vërtet të jashtëzakonshme për Ukrainën e pasluftës, duke thënë se ato nuk mund të finalizoheshin pa evropianët në tryezën e bisedimeve.
Drejtori i Institutit Finlandez për Çështjet Ndërkombëtare, Hiski Haukkala, paralajmëroi se nuk duhet të lejohet një diktat nga Rusia që do të çonte në një lloj neutralizimi apo reduktimi të ndjeshëm të forcave ushtarake të Ukrainës në të ardhmen. Kjo do ta bënte Ukrainën jashtëzakonisht të cenueshme ndaj agresioneve dhe presioneve të ardhshme nga Rusia.
Do të nënkuptonte gjithashtu që Ukraina të varej tërësisht nga garancitë e sigurisë që SHBA-ja ose vendet evropiane janë në gjendje dhe të gatshme t'i ofrojnë. Haukkala theksoi se mbështetja për Ukrainën bazohet në të drejtën ndërkombëtare dhe normat themelore të sjelljes së përgjegjshme dhe të sigurisë ndërkombëtare kur bëhet fjalë për arkitekturën evropiane të sigurisë.
Bashkimi Evropian ka theksuar vazhdimisht disa prej marrëveshjeve dhe dokumenteve themelore që Rusia ka shkelur. Ndër to është Akti Final i Helsinkit i vitit 1975, i cili përcaktoi dhjetë parimet bazë të sigurisë evropiane, duke përfshirë mosushtrimin e forcës apo kërcënimit me forcë kundër integritetit territorial.
Karta e Parisit për një Evropë të Re u mbështet në angazhimet e Helsinkit. Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) është një nga forumet e pakta shumëpalëshe të sigurisë ku Perëndimi dhe Rusia zhvillonin dialog. Memorandumi i Budapestit i vitit 1994, me të cilin Rusia, SHBA-ja dhe Britania e Madhe i dhanë Ukrainës dhe vendeve të tjera garanci sigurie në këmbim të heqjes dorë nga armët e tyre bërthamore, është gjithashtu në këtë listë.
Sipas Haukkala, Rusia u largua nga këto parime dhe gjatë këtij procesi i shkërmoqi ato. Moska nuk është e interesuar për rivendosjen e rendit të mëparshëm të arkitekturës së sigurisë, por dëshiron diçka tjetër në vend të tij. Për sa kohë që kjo nuk është në tryezë, mënyra ruse e negocimit është zhvillimi i luftës, të cilën ai e përshkroi si një formë pazari.
Haukkala shtoi se Rusia po sinjalizon një synim strategjik për të ndryshuar strukturën e sigurisë evropiane, për ta nënshtruar Ukrainën dhe për të ndryshuar vetë thelbin e sigurisë së Evropës. Ish-ndihmëssekretari amerikan i Shtetit për Çështjet Evropiane gjatë administratës së George W. Bush, Daniel Fried, tha se Rusia është shumë e aftë t'u qëndrojë kërkesave të saj dhe se rusët dinë të negociojnë.
Tani për tani ata nuk po negociojnë, duke iu referuar bisedimeve në Abu Dabi. Disa ekspertë thane se aktualisht nuk ekziston mundësia për të krijuar një arkitekturë të re sigurie së bashku me Rusinë, sepse mungojnë si besimi, ashtu edhe një vizion i përbashkët mbi të cilin mund të ndërtohen marrëdhëniet me të.
Eksperti i politikës postsovjetike, Balazs Jarabik, vlerësoi se Rusia është pjesë e arkitekturës evropiane të sigurisë, pavarësisht nëse evropianëve u pëlqen kjo apo jo. Pyetja është nëse ajo përfshihet si armikja e tyre, pasi është e qartë se Rusia nuk do të jetë partnere. Sipas tij, duhet gjetur një mënyrë bashkëjetese për të zvogëluar rrezikun e një përshkallëzimi horizontal dhe potencialisht të një lufte më të madhe evropiane, madje edhe më të madhe se ajo që është tani.
Të premten, një numër udhëheqësish evropianë hodhën poshtë kërkesat ruse për të diskutuar arkitekturën e sigurisë së Evropës. Një zëdhënës i qeverisë gjermane tha se Berlini synon të organizojë një takim të Koalicionit të të Vullnetshmëve, për të siguruar financimin e mbrojtjes së Ukrainës dhe për të arritur një qëndrim të përbashkët lidhur me negociatat e ardhshme të paqes.