Pellgu i lumit Wye njihet si ekosistem i gjallë, hap i parë në Britani kundër ndotjes

Për herë të parë në Mbretërinë e Bashkuar, i gjithë pellgu ujëmbledhës i lumit Wye është njohur zyrtarisht si një ekosistem i gjallë me të drejta thelbësore përmes një karte. Kjo nismë historike, e cila shpresohet nga aktivistët se do të ndihmojë në shpëtimin e lumit shumë të ndotur, u festua në një ngjarje komunitare gjatë festivalit letrar Hay-on-Wye të dielën. Karta përfshin të drejtën e lumit për të rrjedhur lirshëm, për të pasur biodiversitet, për të qenë i lirë nga ndotja, për t’u mbështetur nga një pellg i shëndetshëm, për t’u rigjeneruar dhe të drejtën për t’u përfaqësuar. Kjo është cilësuar si një “hap domethënës” drejt mbrojtjes dhe restaurimit të një prej lumenjve më të dashur të Mbretërisë së Bashkuar.

Këshillat e qarkut Herefordshire dhe Powys e kanë zbatuar tashmë këtë kartë, dhe pritet që ajo të miratohet së shpejti edhe nga Gloucestershire dhe Monmouthshire. Kjo do të mbulojë të gjithë rrjedhën 209 kilometra të Wye-t, nga burimi i tij në malet Cambrian në Uellsin qendror deri në Chepstow dhe Kanalin e Bristolit. Jackie Charlton, anëtare e kabinetit të këshillit të qarkut për një Powys më të gjelbër, theksoi rëndësinë e lumit. Ajo deklaroi: “Lumi Wye është thelbësor për mjedisin, komunitetet dhe trashëgiminë tonë. Duke miratuar këtë kartë, ne po bëjmë një deklaratë të qartë se shëndeti i lumit ka rëndësi dhe duhet mbrojtur.” Ajo shtoi se nisma ka të bëjë me bashkëpunimin me partnerët dhe komunitetet për të restauruar lumin dhe për ta ruajtur atë për brezat e ardhshëm.

Kjo nismë, e zhvilluar në bashkëpunim në të gjithë pellgun ujëmbledhës të lumit, është pjesë e një lëvizjeje në rritje globale për “të drejtat e natyrës”. Në vitet e fundit, lumenj në Ekuador, Kanada dhe Zelandën e Re kanë marrë personalitet juridik. Edhe Dhoma e Lordëve në Mbretërinë e Bashkuar po shqyrton një propozim nga ish-udhëheqësja e Partisë së Gjelbër, Natalie Bennett, për të ndryshuar statusin ligjor të natyrës nga objekte, prona dhe burime në subjekte me të drejta të qenësishme. Kjo tregon një ndryshim paradigme në mënyrën se si shoqëritë po e perceptojnë dhe mbrojnë mjedisin natyror.

Megjithëse një pjesë e madhe e Wye-t, ose Gwy në uellsisht, është e mbrojtur si një zonë e veçantë konservimi, dhe të drejtat e përfshira në kartë tashmë njihen nëpërmjet legjislacionit ekzistues dhe kornizave rregullatore, lumi ka pësuar një kolaps pothuajse ekologjik gjatë dekadës së fundit. Aktivistët theksojnë se sasia e tepërt e lëndëve ushqyese nga zgjerimi i shpejtë i fermave industriale të pulave në zonën e pellgut ujëmbledhës të lumit – e përkeqësuar nga derdhjet e ujërave të zeza – ka shkaktuar rritjen e algave, kërpudhave dhe barërave të këqija, të cilat kanë mbytur ekosistemin. Kjo situatë ka çuar në një degradim të shpejtë të cilësisë së ujit dhe biodiversitetit.

Wye tani është në qendër të padisë më të madhe mjedisore për ndotje që ka arritur ndonjëherë në Gjykatën e Lartë. Më shumë se 4,500 njerëz që jetojnë ose punojnë pranë Wye-t dhe lumenjve të afërt Lugg dhe Usk, janë bashkuar në një çështje kundër Avara Foods, një prej prodhuesve më të mëdhenj të pulave në Mbretërinë e Bashkuar, dhe Dŵr Cymru (Welsh Water), duke kërkuar që kompanitë të pastrojnë lumenjtë. Megjithatë, Avara dhe Dŵr Cymru mohojnë pretendimet se janë përgjegjës për ndotjen. Angela Jones, një aktiviste nga Symonds Yat, e mirëpriti kartën e re për Wye-n, por theksoi se “realiteti është që ky lumë tani qëndron në buzë të kolapsit ekologjik”. Ajo e quajti kartën një “deklaratë të rëndësishme dhe historike qëllimi”, por paralajmëroi se “ajo që nevojitet tani është veprim urgjent: rregullim më i fortë i operacioneve intensive të shpendëve, kufizime kuptimplotë të ndotjes me lëndë ushqyese, zbatim i duhur kundër shkelësve dhe një strategji restaurimi e financuar plotësisht për të gjithë pellgun ujëmbledhës.” Pa ndërhyrje të menjëhershme, ajo frikësohet se brezat e ardhshëm mund të trashëgojnë një lumë biologjikisht të vdekur.

Në vitin 2025, ekologjistja Dr. Louise Bodnar u bë “zëri” i parë i emëruar i lumit Wye, me një vend formal votimi që përfaqëson interesat e lumit në bordin e menaxhimit të lëndëve ushqyese të pellgut të Wye-t. Karta e Wye-t është e para për një lumë në Uells dhe karta e parë e plotë e pellgut ujëmbledhës në Mbretërinë e Bashkuar. Vitin e kaluar, lumi Ouse, i cili rrjedh nëpër East dhe West Sussex, u bë lumi i parë në vend që iu njohën zyrtarisht të drejtat, pasi këshilli i qarkut Lewes ra dakord të miratonte një kartë për ta mbrojtur atë. Këto zhvillime shënojnë një moment kyç në mbrojtjen mjedisore në Mbretërinë e Bashkuar.

Marrë nga The Guardian UK