“Suudeutsche Zeitung” per Ismail Kadare: Një variant i historisë së Orfeut dhe Euridikës në vitet e fundit të diktatorit Enver Hoxha

Thomas STEINFELD

Nje recension i botuar ne gazeten gjermane “Suudeutsche Zeitung”

Për dashurinë nuk flet ky rrëfim, në të cilin Orfeu shkon në botën e nëndheshme për ta kthyer Euridikën në jetë. Për më tepër rrëfimi ka të bëjë me vdekjen. Dashuria mes bashkëshortëve vetëm ndihmon në krijimin e rastit, në bazë të së cilit gjurmohet sa fundore është jeta dhe sa e pakthyeshme vërtet është vdekja.

Duket se grekët vështirë e durojnë këtë mendim, aq torturues është për ta, saqë çdonjërin prej heronjve të mëdhenj e dërgojnë në perandorinë e hijeve: Teseun, Herkulin dhe Odisenë. Këta tre heronj janë njerëz të gjallë. Ata vetëm i bëjnë një vizitë Hadit. Për dallim nga këta Euridika ka vdekur. Ajo duhet të sillet nga bota e nëndheshme. Kur Orfeu dështon në këtë detyrë, me fajin e tij, ai mbetet vetëm mbi tokë, rri mbi një gur dhe këndon këngë të pikëlluara, andaj shumë shpejt i ngjan një të vdekuri mes të gjallëve.

Që romani «E penguara» (në gjermanisht: «E internuara») i shkrimtarit shqiptar Ismail Kadare, i botuar në origjinal më 2009, duhet të jetë një variant i historisë së Orfeut dhe Euridikës në vitet e fundit të diktatorit Enver Hoxha, lexuesi i vëmendshëm e vëren me gjasë tek në fund të kësaj vepre. Që ky roman rrëfen ecjen nëpër një lloj bote të nëndheshme, kjo është e qartë nga fillimi. Personazhi kryesor, një dramaturg i suksesshëm me emrin Rudian Stefa, ftohet të shkojë për bisedë në selinë e Komitetit të Partisë. Arsyen nuk e di, por ai i frikësohet më të keqes. Ndoshta ka shkelur rregullat për prodhimin e pjesëve teatrale në realizimin socialist, sepse në aktin e dytë të veprës së tij më të re përshkruan shfaqjen e një shpirti. Ndoshta e ka denoncuar e dashura, pasi gjatë fjalosjeje ia kishte përplasur kokën kundër një vitrine me libra. Ai është aq i shqetësuar, saqë flet dhe flet, ndërsa shokët që e marrin në pyetje gjithnjë e më shumë heshtin.

Rudian Stefa nuk është njeri i këndshëm dhe ndoshta është njeri i keq, nga ana tjetër ai është shkrimtar arrogant. Plotësisht egoist ai duket se pjesën më të madhe të ditëve të tij e kalon duke menduar se çka mendojnë për të njerëzit (dhe para së gjithash hetuesit e shtetit komunist), si reagojnë ndaj tij, si duhet të sillet ai ndaj tyre, nëse ky apo ai dyshim rezulton i saktë – pastaj ai vjen në këtë përfundim: «Jetojmë në botë të ndryshme».

Pak gjëra në këtë libër duken për të gjithë pjesëmarrësit reale dhe të çliruara nga detyrimi për interpretim: kafeja vietnameze në hotelin Dajti, bashkë me agjentët dhe çimkat, tabelat e lajmërimit të shfaqjeve para teatrit, ku nuk gjenden më afishet për pjesët teatrale të Rudian Stefës, librat që bien nga vitrina, kundër së cilës ai kishte përplasur kokën e të dashurës. Ajo quhet «Migena» (anagram i «Enigma»). Ajo vjen e shkon, e shtyrë nga interesat e paqarta, por disi shoqërore, dhe e vë në lëvizje historinë duke kërkuar t’i shkruhet një përkushtim në një libër për një mike me emrin «Linda B.»

Rudian Stefa është një shtegtar në botën e nëndheshme dhe ashtu siç ecën si skemë nëpër libër, konturat e të cilit mbahen bashkë nga një materializëm i mjerë, modest, por para së gjithash nga logjika e dyshimit, ashtu duket se është gjendja edhe e vendit, edhe e udhëheqësit të tij, Enver Hoxhës.

Ai shfaqet në fund të këtij romani të vogël, si burrë i sëmurë, i cili sytë e tij të ujshëm ia ka hedhur nuses së njërit prej funksionarëve të tij. Duket se bota e nëndheshme e ka përvetësuar gjithë realitetin. Ai vazhdon të ekzistojë edhe pasi udhëheqësi ka vdekur qëmoti dhe statuja e tij në sheshin Skënderbeu në Tiranë është rrëzuar: «Tani koka e statujës gjendej nën dritaren e tij. Në kafkë ishte një e çarë, pastaj një zbrazëti e madhe dhe e errët. Zhduku, imazh i poshtër, mërmëriti ai vet më vete. Klithma e masës jehoi. Në syrin e djathtë të statujës, e errët, vigane dhe e panatyrshme, dukej se qëndronin lot».

Ky dramaturg është një Orfe, tërë vendi një Had dhe sidomos minierat e bakrit, në të cilat mendohet se zhvillohet pjesa më e re teatrale e Rudian Stefës, por të cilat janë vetëm një metaforë e fatkeqësisë për fuqinë krijuese në zbehje e sipër (ose kurrë ekzistuese) të shkrimtarit. Mirëpo, nëse Orfeu i mitologjisë greke shikon vetëm njëherë gruan e tij që ecën pas tij dhe kështu përfundimisht e shpie në botën e nëndheshme, ky Orfe është një figurë, e cila pa pushuar shikon rreth vetes, në të gjitha anët, dhe për këtë arsye gjithçka dhe çdo gjë e shndërron në hije.

Fundi i shtetit komunist nuk i sqaron këto rrethana, përkundrazi. Në të vërtetë duket se është e qartë se kush është «Linda B.»: e internuara, e cila i jep edhe titullin romanit në gjuhën gjermane, një prej mijëra njerëzve të padëshiruar, të cilët regjimi i deportonte në zona të largëta, shpesh bashkë me familjet. Por, edhe e internuara është vetëm një skemë, një kujtesë e ngjallur nga kureshtja e shkrimtarit, për besueshmërinë e së cilës nuk ka garanci, ndonëse kujtesa, me këmbëngulje, insiston në vërtetësinë e saj.

Ky është një roman i vogël, i hidhur. Por, ka peshë të rëndë mentale edhe për shkak se qëndron larg nga idealizmat e ballafaqimit me të kaluarën. Nuk ka kujtim pa interes, këtë na e mëson kjo vepër, dhe nuk ka moral pa siguri të rrejshme. «Mbylle gojën, kufomë» – kështu i thërrasin shpirtit, të cilin e Rudian Stafa e prezanton në dramën e tij të mjerë dhe në kundërshtim me rregullat e teatrit socialist. Kjo fjali mund të qëndronte si moto mbi këtë libër. Sepse natyrisht që kufomat flasin, përkundër mitit antik mbi shpirtrat e heshtur. Ata madje flasin edhe brenda njeriut. Dhe a nuk do t’i dëgjosh nga arsyeja elementare se do të dish se si jetohet me vdekjen?