Kur një skulpturë rikthehet në hapësirën publike, nuk zhvendoset vetëm një vepër arti. Rikthehet një copëz kujtese, një gjurmë kohe dhe një pjesë e identitetit të një qyteti.
“E dielë në Parkun e Artit…”
Me këtë përcaktim, Ministri i Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Blendi Gonxhja, ka sjellë përmes një fotogalerie një nga dëshmitë më interesante të trashëgimisë artistike të ish-Kinostudios “Shqipëria e Re”: “Valltaret”, tashmë më pranë syrit të publikut, pranë hyrjes së godinës historike që sot strehon Ministrinë e Turizmit, Kulturës dhe Sportit.
Dikur të përfshira në një hapësirë ku arti monumental, arkitektura dhe ideologjia bashkëjetonin brenda të njëjtit ansambël, “Valltaret” sot shfaqen në një tjetër kontekst. Ato dalin nga hija e pritjes, afrohen me publikun dhe fitojnë një marrëdhënie të re me hapësirën urbane.
Dhe kjo nuk është thjesht çështje vendosjeje.
Është një mënyrë për t’i dhënë kujtesës një vend në të tashmen.
Kur skulptura bëhet pjesë e kujtesës së një vendi
Skulpturat janë pjesë e ansamblit monumental të ish-Kinostudios “Shqipëria e Re”, një prej hapësirave më të rëndësishme të historisë së kinematografisë shqiptare, e ngritur në vitet ’50, në një periudhë kur arkitektura dhe arti monumental konceptoheshin si pjesë e një tërësie të vetme.
Në këtë peizazh arkitekturor, skulptura nuk ishte thjesht dekor.
Ajo ishte gjuhë.
Ishte mënyra se si hapësira publike fliste me njeriun, përmes figurës, lëvizjes, kostumit, simbolit dhe materialit.
Në grupin e skulptorëve që lidhen me realizimin e këtij ansambli përmendet edhe Odhise Paskali, një nga figurat themeluese dhe më të rëndësishme të skulpturës monumentale shqiptare të shekullit XX.
“Valltaret” mbartin kështu jo vetëm një vlerë estetike, por edhe një shtresë të rëndësishme dokumentare. Ato janë pjesë e historisë së një epoke, e një institucioni dhe e një mënyre të caktuar të konceptimit të artit në hapësirën publike.
Trupat që vallëzojnë, identiteti që mbetet
Ka diçka veçanërisht të bukur në mënyrën se si këto figura janë konceptuar.
Të veshura me kostume tradicionale shqiptare, valltaret nuk shfaqen thjesht si figura dekorative. Ato sjellin në gjuhën e skulpturës monumentale elemente të traditës, të folklorit dhe të identitetit kulturor shqiptar.
Në një epokë kur arti publik ishte shpesh i ngarkuar me kode dhe mesazhe të forta ideologjike, këto figura ofrojnë një tjetër dimension: trupin në lëvizje, ritmin e vallëzimit, kostumin tradicional dhe kujtesën etnografike.
Vallja këtu nuk është vetëm lëvizje.
Është kujtesë e trupëzuar.
Është ritmi i një populli i kthyer në formë.
Është një mënyrë për ta ruajtur traditën jo në një vitrinë muzeale, por në një hapësirë ku ajo mund të takohet çdo ditë me qytetarin.
Nga Kinostudioja në Parkun e Artit
Rikualifikimi i hapësirës së Parkut të Artit i vendos këto vepra në një marrëdhënie të re me qytetin.
Ndërhyrja, e konsultuar me projektin e ri të Parkut të Artit dhe e lidhur me një proces më të gjerë të rikualifikimit urban, përfshin edhe hapësira të tjera, mes tyre Hangarin, duke synuar rijetëzimin e memories së kësaj zone dhe përfshirjen e saj në një kontur të ri publik.
Kështu, një hapësirë e lidhur për dekada me prodhimin e filmit dhe me historinë e kinematografisë shqiptare po përpiqet të fitojë një jetë të re kulturore.
Dhe në këtë transformim, veprat e artit nuk duhet të trajtohen si pengesa të së shkuarës, por si fije që lidhin të shkuarën me të tashmen.
Një qytet që i zhvendos, restauron dhe ekspozon veprat e veta nuk po merret vetëm me gurin, bronzin apo hapësirën fizike.
Po merret me kujtesën e vet.
Arti nuk plaket kur ndryshon mënyra se si e shohim
“Valltaret” mund të kenë lindur në një kohë tjetër dhe brenda një sistemi tjetër estetik e politik. Por koha nuk e anulon automatikisht një vepër.
Përkundrazi, koha i shton asaj shtresa të reja leximi.
Sot mund t’i shohim jo vetëm si pjesë të një ansambli të periudhës së socializmit, por edhe si dokumente të historisë së skulpturës shqiptare, të historisë së kostumit, të përfytyrimit të traditës dhe të marrëdhënies së artit me hapësirën publike.
Kjo është edhe një nga detyrat më të rëndësishme të trashëgimisë: të mos e fshijë të shkuarën, por ta bëjë të lexueshme.
Sepse qytetet nuk ndërtohen vetëm me atë që shtojnë.
Ato ndërtohen edhe me mënyrën se si kujdesen për atë që kanë trashëguar.
“Valltaret” tashmë afrohen më shumë me kalimtarin, me vizitorin, me qytetarin. Dhe ndoshta kjo është mënyra më e bukur që një vepër publike të rifitojë jetën: jo të mbetet e ngrirë në një kohë të shkuar, por të hyjë sërish në dialog me njerëzit.
Ato vallëzojnë ende. Vetëm se tani vallja e tyre nuk është më vetëm në gur. Është në kujtesën e qytetit, në dritën e Parkut të Artit dhe në sytë e atyre që ndalen për t’i parë.
Sepse një qytet që i jep dritë artit të vet, i jep dritë edhe kujtesës së tij.
Albert Vataj