Jeanne Villepreux-Power (24 shtator 1794 – 25 janar 1871) ishte njëmbëdhjetë vjeç kur nëna e saj vdiq. Pak para ditëlindjes së tetëmbëdhjetë, ajo u nis për në Paris nga shtëpia e saj në Francën rurale, në këmbë. Një udhëtim prej më shumë se 300 kilometrash përgjatë vektorit të ëndrrës, për t’u bërë rrobaqepëse. Rrugës, kushërira e caktuar si kujdestare e udhëtimit, u konfliktua me të dhe i’a mbathi, duke marrë me vete dokumentet e identitetit. Jeanne shkoi në një manastir dhe, sapo arriti të merrte dokumente të reja udhëtimi nga policia lokale, vazhdoi rrugën e lënë në mes. Por në kohën kur ajo arriti në Paris, pozicioni që i ishte premtuar, tashmë ishte zënë. E vetmja punë që mund të siguronte ishte si ndihmëse rrobaqepëse.
Argonauta argo by Frederick Nodder, 1793. (Available as a print and as a bath mat, benefitting The Nature Conservancy.)
Katër vjet dhe mijëra fustane më vonë, Jeanne u ngarkua me veshjen e një dukeshe për një martesë mbretërore. Në ceremoni, ajo u takua dhe ra në dashuri me një tregtar anglez, u martua me të dhe u transferua me të në qytetin port të Mesinës në ishullin e Siçilisë. Atje, ajo u zhyt në leximin e pasionuar të gjeologjisë, arkeologjisë dhe historisë natyrore – më e afërta që një grua mund të arrinte në një arsim shkencor në atë kohë – dhe u nis për të studiuar ekosistemin e ishullit.
Duke ecur në breg dhe duke u futur në det me fundet e saj të gjata, ajo ra në dashuri me një nga format më të huaja të jetës së Tokës: oktapodin e vogël, sepien Argonauta argo, e njohur si nautilus letre, për guaskën e hollë, të valëzuar dhe të ndërlikuar të femrave të saj, dhe membranat si vela që dalin prej saj si një palë veshë lepurushi.
Argonauti i kishte magjepsur natyralistët që nga Aristoteli me misterin e guaskës së saj spirale.
Ata pyesnin veten pse vetëm femrat kishin një guaskë, pse forma e saj ishte kaq e ndryshme nga trupi i kafshës që mbante dhe pse banori mund të shkëputej plotësisht nga guaska si asnjë molusk tjetër, por nuk e braktisi kurrë atë.
Ata pyetën veten se si guaska arriti të katërfishohej në madhësi gjatë periudhës pesëmujore të riprodhimit – një arritje mahnitëse e inxhinierisë sipas kërkesës që nuk shihet askund tjetër në mbretërinë e kafshëve.
Në kujtimet e kërkimeve të saj, Jeanne Villepreux-Power shkroi:
Duke iu përkushtuar për disa vite shkencave natyrore orët që më kishin mbetur pa punët e brendshme, ndërsa klasifikoja disa objekte detare për studimin tim, oktapodi i Argonautës më tërhoqi vëmendjen mbi të tjerat, sepse natyralistët kanë qenë të tillë, të ndryshme mendime rreth këtij molusku.
Vëzhgimi i argonautëve në natyrë është tepër i vështirë – krijesat e turpshme ikin nga sipërfaqja dhe zhyten në thellësi sapo të ndjejnë se diçka po u afrohen, duke shfryrë një re boje, mes saj dhe grabitqarit të pretenduar, edhe nëse ajo është vetëm një shkencëtar:
Argonauta argo from an Italian natural history book, 1791. (Available as a print and as stationery cards, benefitting The Nature Conservancy.)
Kur ajri është i qetë, deti i qetë dhe ajo beson veten e pavëzhguar, Argonauta zbukurohet me hirin e saj; por duhej të isha mjaft e matur për të shijuar ngjyrat e saj të pasura dhe pozën e këndshme, sepse kjo kafshë është shumë e dyshimtë dhe sapo e kupton se po vëzhgohet, ajo tërheq membranat në guaskën e saj, sa hap e mbyll sytë dhe ikën, deri në fund të kafazit ose në det, duke dalë sërish në sipërfaqe vetëm kur mendon se është i sigurt nga çdo rrezik. Është në këtë kohë që ne mund të vëzhgojmë lëvizjet dhe zakonet e tij.
Dhe kështu, për dhjetë vjet, Jeanne Villepreux-Power ju përkushtua “detyrës” së saj, të bënte “kërkime serioze” mbi aspektet më të kontestuara të fiziologjisë, morfologjisë, riprodhimit dhe zakoneve të këtyre cefalopodëve të butë. Një artiste e aftë autodidakt, ajo bëri vizatimin e saj të asaj që pa.
Ndryshe nga natyralistë të tjerë, të cilët kishin studiuar ekzemplarë të ruajtur, Jeanne kuptoi se ajo mund të zbulonte origjinën e vërtetë të guaskës vetëm nëse vëzhgonte krijesat e gjalla. Për të anashkaluar pengesën e montuar në evolucion të ndrojtjes së tyre ekstreme, ajo projektoi dhe ndërtoi një nga stacionet e para kërkimore në det të hapur në botë – një sistem kafazesh të mëdha që ajo ankoroi në brigjet e Sicilisë, të kompletuar me dritare vëzhgimi, përmes të cilave ajo mund të studionte argonautët pa u shqetësuar. Çdo ditë, ajo përgatiste ushqim për ta, me fustanellë të gjata me varkën e saj drejtonte kafazeve dhe gjunjëzohej në platformë, duke vëzhguar për orë të tëra.
Por fundet e gjata dhe orët e gjata në ujë të ftohtë nuk bëjnë për një shkencëtar të lumtur. Dhe kështu, për të transferuar vëzhgimet dhe eksperimentet e saj në breg, Jeanne Villepreux-Poëer ishte pioniere e akuariumit.
Shtëpia e saj u bë një laborator i biologjisë detare, i mbushur me vaska të mëdha, të cilat ajo i populloi me argonautë të gjallë. Duke kryer eksperiment pas eksperimenti dhe vëzhgim pas vëzhgimi, duke zmadhuar vezët dhe fragmentet e lëvozhgave nën mikroskopin e saj. Ajo u përpoq të ndriçonte realitetet misterioze të jetës së këtyre tokësorëve të botës tjetër, duke ndjekur intuitën e saj që – në kundërshtim me atë që besonin bashkëmoshatarët e saj meshkuj – femrat bënë guaskën e tyre. Ajo ka shkruar:
Argonauta argo by Jeanne Villepreux-Power, 1839.
Unë u armatos me durim dhe guxim, dhe vetëm pas disa muajsh arrita të zgjidh dyshimet e mia dhe të shoh kërkimin tim të kurorëzuar me një konfirmim të lumtur.
Në një seri eksperimentesh novatore, që ajo filloi më 1833 – viti i fundit i të tridhjetave – rrobaqepësja e kthyer në shkencëtar zgjidhi misteret e lashta të mbivendosura nëse (po), si (nëpërmjet një mrekullie të biokimisë) dhe kur (brenda ditëve të duke u çelur) argonauti bën shtëpinë e tij spirale: Me empirizmin e saj elegant, Jeanne Villepreux-Power arriti të “demonstronte, me prova të qarta, se oktapodi Argonauta është ndërtuesi i guaskës së tij”.
Ajo filloi me një pasqyrë të qartë por radikale se nuk mund ta kuptoni morfologjinë e gjallë të një krijese duke studiuar ekzemplarë të vdekur – për të zbuluar se kur dhe si argonauti arrin të ketë një guaskë, duhet ta vëzhgoni atë që nga lindja. Dhe kështu ajo fitoi tre femra shtatzëna, secila mbante mijëra vezë në lëvozhgën e saj të zgjeruar dhe i shikoi ato të çelin – oktapodë të vegjël, të zhveshur në qeset e tyre xhelatinoze. Çdo gjashtë orë, ajo i vizitonte foshnjat për t’i vëzhguar nga afër për tre orë pa ndërprerej.
Një ditë, ajo hoqi me kujdes një oktapod foshnje nëntë milimetrash nga nëna dhe, pasi e ekzaminoi, vuri re se ishte në një pozicion të vetë-përqafuar, krahët e saj cipë të mbështjellë rreth qeses së saj, fundi i së cilës foshnja kishte filluar të palosej në formën e një maje. Duke mos dashur të shqetësonte të vegjlit, ajo e vuri përsëri poshtë nënës dhe u kthye gjashtë orë më vonë, për ta ekzaminuar përsëri. Për habinë e saj, oktapodi i vogël tashmë kishte filluar të ndërtonte guaskën e tij nga një shtresë e hollë, duke ndjekur gjeometrinë e nënës. Brenda pak orësh, veshja e hollë kishte filluar të trashej në brazdat karakteristike të guaskës së argonautit – këtu ishte prova e gjallë që argonauti ishte krijuesi i guaskës së tij, duke filluar pothuajse që në lindje.
Por eksperimenti i saj më revolucionar tregoi diçka për të cilën askush tjetër nuk kishte menduar as të pyeste – një mishërim i gjallë i njohurive të hollësishme të Schopenhauer-it se “talenti është si gjuajtësi që godet një objektiv që të tjerët nuk mund ta arrijnë [ndërsa] gjeniu është si gjuajtësi që godet një objektiv që të tjerët as nuk mund ta shohin.”
Jeanne bëri një shpim të vogël në guaskën e një femre të rritur për të parë nëse dhe si do të riparonte vetë kafsha dhe çfarë mund të zbulonte kjo për inteligjencën e saj, në një epokë kur shkenca ende nuk e kishte njohur vetëdijen e kafshëve jo njerëzore. Ajo shikonte e mahnitur teksa oktapodi nxirrte krahët e tij të përparmë dhe, duke fshirë membranat e argjendta që mendohej më parë se funksiononin si vela mbi shpimin si një fshirëse xhami, e mbylli atë në kohezion me një substancë glutenoze, përbërjen kimike të së cilës ajo analizoi dhe përcaktoi se ishte identik me karbonatin e kalciumit të guaskës origjinale. Pjesa e restauruar, vuri re ajo, ishte më e fortë se vetë guaska, “disi me gunga, e fryrë”, që nuk ndiqte brazdat e rregullta të guaskës, por e valëzuar anash, pothuajse pingul me to – një lloj mbresë, ekuivalenti i moluskut me atë që është i njohur si “mish krenar” te kuajt.
Në një kthesë të egër imagjinative të eksperimentit, ajo vendosi të shihte nëse argonauta mund të riparonte guaskën e tij, duke mos përdorur substancën e tij, por pjesë këmbimi, si të thuash. Ajo theu një pjesë të vogël të guaskës së një të rrituri, por këtë herë vendosi në rezervuarin pranë saj fragmente nga guaska të tjera. Për habinë e saj, argonauti nxitoi t’i rrëmbente copat dhe filloi t’i ndjente ato me krahët e tij, duke kërkuar për formën e përshtatshme të enigmës, më pas e aplikoi atë në guaskën e tij të dëmtuar, dhe duke tundur përsëri membranat mbi të, filloi punën e saldimit, në përpjekje për të orientuar brazdat e pjesës së huazuar paralelisht me ato të guaskës ekzistuese të saj.
Extended morphology of a female argonaut with egg case by Giuseppe Saverio Poli. (Available as a print and as stationery cards, benefitting The Nature Conservancy.)
Ajo kaloi orë të tëra e përkulur mbi kafaz, duke parë këtë vepër marramendëse të inteligjencës së shumëfishtë. Natyralistët para saj, duke punuar vetëm me ekzemplarë të vdekur dhe hamendje teorike, e kishin shpallur këtë të pamundur. Por, pasi përsëriti eksperimentin e saj për pesë vjet dhe mori të njëjtin rezultat pa pushim, Jeanne Villepreux-Power tregoi se oktapodi është me të vërtetë shenjtori mbrojtës i këtij planeti të të mundshmeve .
Meqenëse gratë ishin të përjashtuara nga themelimi shkencor, në pamundësi për të ndjekur universitetet ose të pranishme në shoqëritë e ditura, kërkimi i saj udhëtoi në botë me përfaqësues. Fotografia e javës lindi në 1839, Sir Richard Owen – shkencëtarët e shquar të Anglisë në epokën para Çarls Darvinit, me të cilin ajo kishte qenë në korrespondencë të rregullt gjatë gjithë eksperimenteve të saj – lexoi një nga letrat e saj dhe prezantoi gjetjet e saj para Shoqërisë Zoologjike të Londrës. Hulumtimi i saj ishte një zbulim. Së shpejti, ajo u botua në anglisht, frëngjisht dhe gjermanisht dhe qarkulloi gjerësisht në të gjithë Evropën. Deri në fund të jetës së saj të gjatë, Jeanne Villepreux-Power i përkiste më shumë se një duzinë shoqërish shkencore. Hulumtimi i saj jo vetëm që ndriçoi një mister të qëndrueshëm rreth fiziologjisë dhe biologjisë së një specie të veçantë si oktapodi, por, përmes eksperimenteve të saj në riparimin e guaskës, hodhi themelet për studimin e inteligjencës së oktapodit , e cila ka ndryshuar përgjithmonë kuptimin tonë për vetë ndërgjegjen.
themarginalian.org/ By Maria Popova/
Përgatiti: Albert Vataj