“Rebelim dhe kujtesë”, testamenti letrar i Ardianë Pajazitit për zërat qëndrestar të gruas shqiptare

Nga Albert Vataj
Shtatori i vitit 2026 shënoi një ngjarje me peshë të veçantë në jetën kulturore të Prishtinës e më gjerë. Përmes një ceremonie verpuese e mbushur me emocion, gazetarja dhe drejtoresha e platformës kulturore KultPlus, Ardianë Pajaziti, promovoi librin e saj më të ri të titulluar “Rebelim dhe kujtesë”.
Nën moderimin elegant të Arbër Selmanit dhe me praninë e shkrimtarit e studiuesit Ag Apolloni, promovimi u shndërrua në një bashkëbisedim të thellë mbi memorien kolektive, dinjitetin dhe rolin e gruas si shtyllë e rezistencës e qytetërimit tonë.

Libri “Rebelim dhe kujtesë” nuk është një përmbledhje intervistash, ai është një monument shpirtëror i ngritur mbi përvojat, sakrificat dhe triumfet e nëntë grave që sfiduan regjimet, mentalitetet patriarkale dhe stuhitë historike. Shpirtja e përvojave jetësore të Ferdeze Mujaj Sadiku, Edita Tahiri, Edi Shukriu, Saranda Bogujevci, Valbona Pula Petrovci, Ornela Vorpsi, Shukrije Ramadani, Branka Petriç, Luljeta Pula, vjen si një dimension i së vërtetës, asaj së vërtete për të cilën nuk flitet, por edhe kur ky guxim kapërcehet, si në rastin e këtij libri, atëherë kemi të bëjmë me një akt të lartë dëshmimi si shënjim në adhurim.
Secila prej tyre përfaqëson një dimension të veçantë të qëndresës, nga politika e diplomacia, te arti, arkeologjia, letërsia e përballja me plagët më të thella të luftës.

Gjatë bashkëbisedimit, autorja Ardianë Pajaziti zbuloi se fillesat e këtij projekti datonin që nga takimi i saj i me Ferdeze Mujaj Sadikun. Puna hulumtuese, arkivore dhe intervistat e drejtpërdrejta me protagonistet u shtrinë në një hark kohor prej gjashtë vitesh (2019–2025). Kjo periudhë e gjatë pune këmbëngulëse i dha librit një thellësi analitike dhe vërtetësi dokumentare të rrallë.
Dimensionin emotiv të ngjarjes e pasuroi aktorja Aurita Agushi, e cila solli për të pranishmit lexime të përzgjedhura nga fragmentet e librit, duke i dhënë zë dhe ngjyrim interpretues përvojave dramatike të ngujuara në faqe.

Një detaj me domethënie të madhe estetike është edhe kopertina e librit. Ajo mban imazhin e një skulpture nga cikli i njohur “Hasjania” i skulptorit të madh shqiptar, akademikut të ndjerë Luan Mulliqi. Eleganca, stoicizmi dhe forma monumentale e Hasjanes në skulpturë sintetizojnë vizualisht vetë bërthamën e librit: forcën e pashkatërrueshme të gruas shqiptare përmes shekujve.
I mbështetur në intervista të thella e gjithëpërfshirëse, libri i Ardianë Pajazitit vjen si një ftesë për të mos harruar. Ai tregon se si “rebelimi” i këtyre grave nuk ishte egyszerűisht një reagim emocional, por një akt i vetëdijshëm qytetar e njerëzor për të ndërtuar një shoqëri më të drejtë. “Kujtesa”, nga ana tjetër, shërben si mburojë kundër harresës kolektive, duke e kthyer këtë vepër në një udhërrëfyes të çmuar për brezat e sotëm dhe të ardhshëm.