Arabia Saudite duhet të njohë Izraelin për marrëveshjen bërthamore, thotë Trump

Presidenti Donald Trump ka deklaruar se marrëveshja midis Shteteve të Bashkuara dhe Arabisë Saudite, e cila synon të ndihmojë mbretërinë e Gjirit të zhvillojë energjinë bërthamore, varet plotësisht nga njohja e Shtetit të Izraelit nga Riadi. Në një postim në platformën e tij “Truth Social”, Trump theksoi se “Marrëveshja Civile Bërthamore (Nuk do të ketë pasurim materiali!)… e cila ka të bëjë vetëm me përdorimin jo-ushtarak… do të miratohet, por është plotësisht subjekt i bashkimit të Arabisë Saudite me Marrëveshjet shumë të respektuara dhe të suksesshme të Abrahamit.” Kjo deklaratë vendos një kusht të qartë dhe të rëndësishëm për finalizimin e bashkëpunimit bërthamor.

Nuk ishte menjëherë e qartë nëse kushti i bashkimit me Marrëveshjet e Abrahamit ishte specifikuar në tekstin e marrëveshjes bërthamore, e cila ende nuk është bërë publike, apo nëse Arabia Saudite kishte rënë dakord me këtë kusht paraprakisht. Deri më tani, Arabia Saudite nuk ka reaguar ndaj komenteve të Trumpit. Megjithatë, sekretarja e shtypit e Shtëpisë së Bardhë, Karoline Leavitt, konfirmoi të enjten se Trump e kishte diskutuar këtë kusht me udhëheqësit sauditë në shumë raste të mëparshme. Ajo citoi Trumpin të ketë thënë: “Nëse ata nuk bashkohen me Marrëveshjet e Abrahamit, marrëveshja anulohet,” duke shtuar se “do të vazhdojmë të kemi këto biseda me homologët tanë sauditë në të ardhmen.”

Komentet e Trumpit vijnë pas kritikave të ekspertëve se marrëveshja SHBA-Saudite, e shpallur të mërkurën, mund të rrezikojë përhapjen e ardhshme bërthamore në një rajon tashmë të paqëndrueshëm. Disa ligjvënës republikanë dhe demokratë shprehën shqetësime të ngjashme, megjithëse Partia Republikane e Trumpit kontrollon të dyja dhomat e Kongresit dhe kundërshtarët e marrëveshjes nuk duket se kanë votat e nevojshme për ta bllokuar atë. Sipas Departamentit Amerikan të Energjisë, marrëveshja përfshin një “marrëveshje bashkëpunimi bërthamor paqësor” dhe një “marrëveshje dypalëshe garancish”. Këto dy marrëveshje, sipas departamentit, “hedhin themelet ligjore për një partneritet shumë miliardë dollarësh, që zgjat me dekada, i cili avancon disa objektiva ekonomikë dhe strategjikë prioritarë, duke përfshirë mospërhapjen bërthamore.” Marrëveshja do t’i dërgohet Kongresit Amerikan për shqyrtim. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA) deklaroi të enjten se ishte në dijeni të planeve të SHBA-së dhe Arabisë Saudite për një “marrëveshje dypalëshe bashkëpunimi bërthamor civil dhe planin për t’i kërkuar IAEA-s të zbatojë masat e verifikimit në lidhje me këtë”. Agjencia shtoi se “presim me padurim marrjen e kërkesës për një verifikim të tillë dhe bashkëpunimin me SHBA-në dhe KSA [Mbretërinë e Arabisë Saudite] në sigurimin e zbatimit të këtyre masave.”

Gjatë mandatit të parë të Trumpit si president i SHBA-së, Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA) dhe Bahreini nënshkruan Marrëveshjet e Abrahamit, duke rezultuar në një normalizim historik të marrëdhënieve midis Izraelit dhe dy kombeve arabe – i pari në dekada. Që atëherë, edhe Sudani, Maroku dhe Kazakistani i kanë nënshkruar ato. Arabia Saudite ka deklaruar më parë se nuk do ta bëjë këtë pa themelimin e një shteti palestinez, por Shtëpia e Bardhë ka theksuar se marrëveshja do të anulohej nëse Riadi nuk bashkohej me këto marrëveshje.

Izraeli e ka mirëpritur deklaratën e Trumpit. Zyra e Kryeministrit Benjamin Netanyahu postoi në X se bashkimi i Arabisë Saudite me Marrëveshjet e Abrahamit “do të ishte një hap historik përpara për paqen në Lindjen e Mesme”. Deklarata nuk përmendi marrëveshjen bërthamore. Megjithatë, Ministri i Ekonomisë i Izraelit, Nir Barkat, kishte thënë më parë se vendi i tij “mund ta menaxhojë” nëse Arabia Saudite do të kishte energji bërthamore për qëllime paqësore. Të tjerë ishin më kritikë. Ish-ministri izraelit i mbrojtjes, Avigdor Lieberman, i tha një gazete: “Çdo program bërthamor ushtarak fillon me një civil.” Vetë Izraeli besohet gjerësisht se posedon armë bërthamore, por nuk e konfirmon dhe as nuk e mohon këtë.

Marrëveshja SHBA-Saudite përshkruhet nga Departamenti Amerikan i Energjisë si një “marrëveshje bashkëpunimi bërthamor paqësor” që do të sigurojë “qasje të madhe për kompanitë amerikane në programin e energjisë bërthamore saudite”. Çështja bërthamore ka qenë në qendër të konfliktit disamujor SHBA-Izrael me Iranin, i cili prej vitesh ka mohuar akuzat perëndimore se synon të blejë armë bërthamore. Sundimtari de facto i Arabisë Saudite, Princi i Kurorës Mohammed bin Salman, i tha CBS News në vitin 2018 se kombi i tij nuk po planifikonte të blinte një armë bërthamore, por se “pa dyshim, nëse Irani zhvillonte një bombë bërthamore, ne do të ndiqnim shembullin sa më shpejt të jetë e mundur”. Raportet e mëparshme të mediave amerikane sugjeruan se marrëveshja mund t’i lejonte Arabisë Saudite të pasuronte uranium në të ardhmen – i cili mund të përdoret si lëndë djegëse për termocentralet, por potencialisht edhe për të prodhuar bomba bërthamore. Megjithatë, vërejtjet e Trumpit duket se e mohojnë këtë mundësi. Rosemary Kelanic, drejtoresha e programit për Lindjen e Mesme në think tank-un amerikan “Defense Priorities”, tha se do të ishte “mjaft tronditëse” nëse SHBA do t’i lejonte Arabisë Saudite objekte për pasurimin e uraniumit. “SHBA nuk e ka bërë kurrë këtë më parë. Ne nuk kemi ndihmuar kurrë një vend tjetër të pasurojë në tokën e tyre,” tha ajo, duke shtuar se kjo ndodh sepse “nëse mund të prodhosh karburantin tënd bërthamor, bëhesh një rrezik shumë më i madh” për ndërtimin e armëve bërthamore.

Marrë nga BBC News