Kush e drejton Iranin tani – dhe kush do të jetë udhëheqësi i tij i ri?

Ayatollah Ali Khamenei ishte udhëheqësi i dytë i Republikës Islamike të Iranit, e themeluar në prill 1979. Ai mori drejtimin pas vdekjes së figurës themeluese të regjimit, Ayatollah Ruhollah Khomeini, në qershor 1989. Lideri Suprem i Iranit ka fjalën e fundit në të gjitha çështjet shtetërore. Prandaj, vdekja e Khameneit, pas gati 37 vjetësh në pushtet, shënon një tranzicion të rëndësishëm për vendin.

Menjëherë pas vdekjes së tij, është formuar një këshill i përkohshëm drejtues me tre anëtarë për të qeverisur vendin, në përputhje me ligjin e Republikës Islamike. Ky këshill përfshin presidentin reformist të Iranit, Masoud Pezeshkian, kreun e linjës së ashpër të gjyqësorit, Gholamhossein Mohseni Ejei, si dhe juristin Alireza Arafi. Arafi është anëtar i Këshillit të Gardianëve të Iranit dhe kreu i Basij, një forcë vullnetare paraushtarake. Ali Larijani, kreu i sigurisë së Iranit, deklaroi se këshilli do të ngrihej të dielën.

Mohammad Bagher Qalibaf, kryetari i parlamentit iranian, theksoi se vendi ishte përgatitur për momente të tilla dhe kishte plane për të gjitha skenarët, “madje edhe për kohën pas martirizimit të Imam Khameneit të nderuar”. Ai shtoi se pas formimit të këshillit drejtues, “fuqia dhe integriteti i zyrtarëve, forcave mbrojtëse dhe popullit do të jenë përtej imagjinatës”, duke nënvizuar stabilitetin dhe vazhdimësinë e pritshme të sistemit.

Ndërsa këshilli drejtues do të qeverisë në periudhën kalimtare, një panel prej 88 anëtarësh i quajtur Asambleja e Ekspertëve do të zgjedhë udhëheqësin e ri, proces që duhet të ndodhë sa më shpejt të jetë e mundur sipas ligjit iranian. Paneli përbëhet nga klerikë shiitë të zgjedhur çdo tetë vjet, kandidaturat e të cilëve miratohen nga Këshilli i Gardianëve. Ky i fundit është i njohur për skualifikimin e kandidatëve, siç ndodhi me ish-presidentin iranian Hassan Rouhani, të cilit iu ndalua kandidimi për Asamblenë e Ekspertëve në mars 2024. Rouhani, një moderat relativ, kishte arritur marrëveshjen bërthamore JCPOA me fuqitë botërore në vitin 2015, nga e cila SHBA, nën Donald Trump, më vonë u tërhoq.

Sipas sistemit iranian të “vilayat-e faqih” – kujdestaria e juristit islamik – udhëheqësi suprem duhet të jetë një klerik. Fuqia e Khameneit shpesh ushtrohej përmes këshilltarëve të ngushtë, por mbetet e paqartë se sa prej tyre kanë mbijetuar, dhe ai nuk u regjistrua kurrë publikisht duke emëruar një pasardhës. Djali i tij, Mojtaba Khamenei, një klerik 56-vjeçar, është parë si një pasardhës i mundshëm, megjithëse ai nuk ka mbajtur kurrë një post qeveritar. Ish-presidenti Ebrahim Raisi ishte konsideruar si një kandidat i fortë për udhëheqjen, por ai humbi jetën në një aksident me helikopter në maj 2024.

Në këtë kontekst, Donald Trump u ka bërë thirrje iranianëve të shfrytëzojnë mundësinë për të përmbysur Republikën Islamike, e akuzuar për vrasjen e dhjetëra mijëra qytetarëve të saj. Presidenti amerikan e ka përshkruar vdekjen e Khameneit si “shansin më të madh për popullin iranian për të rimarrë vendin e tyre” dhe ka pretenduar se shumë njerëz në Gardën Revolucionare, ushtrinë dhe forcat e tjera të sigurisë “nuk duan më të luftojnë”. Reza Pahlavi, djali i shahut të rrëzuar në revolucionin e vitit 1979, i cili jeton në SHBA, ka deklaruar se “me vdekjen e (Khameneit), Republika Islamike në fakt ka arritur fundin e saj dhe shumë shpejt do të hidhet në koshin e historisë”. Ai shtoi se çdo përpjekje për të emëruar një pasardhës është “e destinuar të dështojë që në fillim”, duke u bërë thirrje forcave ushtarake, ligjzbatuese dhe të sigurisë së Iranit të shfrytëzojnë “mundësinë e tyre të fundit për t’u bashkuar me kombin”.

Marrë nga Sky News