Nga Albert Vataj
Në zemër të krahinës së Pogonit, aty ku malet dhe lugina krijojnë një peizazh të qetë e të përkorë, ngrihet Kisha e Shën Thanasit në Poliçan, një monument që nuk dëshmon vetëm historinë e besimit, por edhe vazhdimësinë e një qytetërimi që ka ditur ta ruajë identitetin e vet përmes gurit, drurit, ikonës dhe lutjes.
Kjo kishë është ndër dëshmitë më domethënëse të trashëgimisë kulturore e fetare të jugut të Shqipërisë, një vend ku arti pasbizantin, arkitektura popullore dhe jeta shpirtërore ndërthuren në një harmoni të rrallë. Ajo nuk është thjesht një objekt kulti; është një arkiv i gjallë i kujtesës kolektive, ku çdo gur, çdo afresk dhe çdo gdhendje bart gjurmët e një historie që vijon të flasë edhe sot.
E ndërtuar në fund të shekullit XVIII ose në fillim të shekullit XIX, në një periudhë të lulëzimit të ndërtimit dhe rindërtimit të kishave në krahinën e Pogonit, ajo u kushtua Shën Athanasit të Aleksandrisë, njërit prej etërve më të mëdhenj të Kishës së Krishterë. Figura e tij mbetet e pandashme nga mbrojtja e doktrinës së krishterë gjatë polemikave të mëdha teologjike të shekullit IV, duke u shndërruar në simbol të qëndresës së besimit përballë çdo sfide.
Vetë arkitektura e kishës është një dëshmi e traditës ndërtimore të rajonit. Ajo paraqitet si një bazilikë me tri nefa, tipologji karakteristike e kishave pasbizantine në Shqipërinë e Jugut. Muret e ngritura me gurë të latuar flasin për mjeshtërinë e ndërtuesve vendas, ndërsa çatia e mbuluar me rrasa guri ruan vazhdimësinë e një teknike tradicionale që harmonizohet natyrshëm me peizazhin karakteristik të Pogonit dhe të gjithë trevës së Gjirokastrës.
Megjithatë, bukuria e saj nuk përfundon në pamjen e jashtme. Ajo vazhdon të zbulohet në heshtjen e brendshme, aty ku ikonostasi i gdhendur në dru ngrihet si një kryevepër e artit dekorativ shqiptar. Punuar nga mjeshtër të traditës së gdhendjes në dru, ai përfaqëson një ndër realizimet më të vyera të këtij monumenti, duke bashkuar mjeshtërinë teknike me ndjeshmërinë shpirtërore. Ornamentet, ritmi dekorativ dhe finesa e punimit dëshmojnë për një kulturë artistike të zhvilluar, ku besimi dhe estetika nuk ishin dy botë të ndara, por pjesë e së njëjtës përvojë njerëzore.
Po aq të çmuara kanë qenë edhe afresket murale që dikur mbulonin muret e kishës. Të realizuara sipas traditës së pikturës pasbizantine, ato krijonin një univers ikonografik ku ngjyrat, figurat e shenjtorëve dhe skenat biblike shërbenin si një “Ungjill i pikturuar” për besimtarët. Edhe pse koha, lagështia dhe mungesa e ndërhyrjeve konservuese kanë dëmtuar një pjesë të tyre, fragmentet që kanë mbijetuar vijojnë të dëshmojnë nivelin artistik dhe shpirtëror të kësaj trashëgimie.
Por Kisha e Shën Thanasit nuk ka qenë vetëm një vend lutjeje. Për shekuj me radhë ajo ka qenë zemra e jetës së komunitetit të Poliçanit. Brenda mureve të saj janë pagëzuar breza të tërë, janë bekuar martesa, janë përcjellë të ndjerët në udhën e fundit dhe janë kremtuar festat më të rëndësishme të kalendarit kishtar. Ajo ka qenë një hapësirë ku besimi nuk kufizohej vetëm në liturgji, por bëhej pjesë e jetës së përditshme, duke forcuar lidhjet familjare, kujtesën historike dhe identitetin kulturor të banorëve të Pogonit.
Pikërisht për këto vlera të shumëfishta, historike, arkitekturore, artistike dhe shpirtërore, kisha është shpallur monument kulture, duke u renditur ndër pasuritë më të rëndësishme të trashëgimisë shqiptare. Megjithatë, kjo vlerë sjell edhe një përgjegjësi të madhe. Si shumë monumente të tjera të kësaj treve, edhe Kisha e Shën Thanasit ka nevojë për ndërhyrje të vazhdueshme konservuese, për të mbrojtur strukturën ndërtimore, ikonostasin dhe afresket nga dëmtimet që sjell koha. Çdo restaurim nuk është thjesht një investim mbi një ndërtesë të vjetër; është një akt respekti ndaj historisë dhe një garanci që kjo trashëgimi do t’u përcillet brezave që do të vijnë.
Çdo vit, më 18 janar, në ditën e kremtimit të Shën Athanasit sipas kalendarit ortodoks, kisha rigjen gjallërinë e saj të hershme. Besimtarë nga Poliçani dhe fshatrat përreth mblidhen për Liturgjinë Hyjnore dhe për kremtimet tradicionale, duke dëshmuar se ky monument nuk është një relike e heshtur e së kaluarës, por një qendër e gjallë besimi dhe kujtese. Këto festa bëhen një urë mes brezave, ku trashëgimia shpirtërore dhe ajo kulturore bashkëjetojnë në të njëjtin rit, duke i dhënë vazhdimësi një tradite shekullore.
Në fund të fundit, Kisha e Shën Thanasit në Poliçan mbetet shumë më tepër se një monument arkitekturor. Ajo është një testament i identitetit të Pogonit, një dëshmi e qytetërimit ortodoks shqiptar dhe një kujtesë se kultura nuk ruhet vetëm në libra e arkiva, por edhe në gurët që kanë dëgjuar lutjet e brezave, në drurin që është shndërruar në art dhe në heshtjen e shenjtë që vazhdon të banojë brenda mureve të saj.