Nga Albert Vataj
Më 3 korrik 1958 u përurua Teatri i Estradës Profesioniste të Shkodrës, institucioni që do ta shndërronte humorin në një nga identitetet më të fuqishme kulturore të qytetit.
Ka qytete që njihen nga monumentet, nga lumenjtë, nga kalatë apo nga ngjarjet historike. Shkodra njihet edhe nga e qeshura. Një e qeshur që nuk ka qenë kurrë vetëm argëtim, por mënyrë të menduari, mënyrë të jetuari dhe, mbi të gjitha, mënyrë për të mbijetuar. Në këtë qytet humori nuk ka qenë kurrë luks; ai ka qenë një formë qytetarie, një gjuhë e mençurisë dhe një akt lirie.
Ashtu si fotografia e Marubëve, teatri, letërsia, muzika, botimet, biçikleta apo futbolli, edhe humori është bërë pjesë e ADN-së kulturore të Shkodrës. Jo si një prirje rastësore, por si një mënyrë e trashëguar për ta parë botën. Ai ka lindur në odat qytetare, në pazarin e vjetër, në kafene, në sofrat familjare, në rrugicat ku fjala kishte po aq peshë sa edhe heshtja. Barsaleta, bejta, karikatura, dialogu i mprehtë dhe ironia elegante nuk ishin vetëm forma zbavitjeje; ato ishin institucione të pashkruara të edukimit qytetar.
Prandaj, kur më 3 korrik 1958 u përurua Teatri i Estradës Profesioniste të Shkodrës, nuk lindi një teatër i zakonshëm. U institucionalizua një traditë që kishte kohë që jetonte në shpirtin e qytetit. Estrada nuk e krijoi humorin shkodran; ajo i dha atij skenën, zërin dhe pavdekësinë.
Paradoksalisht, vitet kur kjo estradë u rrit ishin edhe vitet e censurës më të egër. Shqipëria jetonte nën diktaturë, ku fjala kontrollohej, mendimi survejohej dhe arti duhej t’i shërbente propagandës. Megjithatë, në Shkodër humori gjeti mënyrën për të mbetur i lirë. Ai mësoi të fliste me nëntekst, me simbol, me alegori, me dykuptimësi, duke e kthyer skenën në një hapësirë ku publiku dëgjonte më shumë sesa thuhej.
Nuk është rastësi që një prej drejtuesve të lartë të nomenklaturës komuniste e përkufizoi dikur me shqetësim: “Humori shkodran është një thikë me dy presa.” Ishte një pranim, ndoshta i pavullnetshëm, se satira e këtij qyteti kishte një fuqi që as propaganda nuk mund ta neutralizonte plotësisht. Ajo të bënte të qeshje, por njëkohësisht të mendoheshe. Godiste vesin pa e shpallur armik, denonconte absurditetin pa e emërtuar drejtpërdrejt dhe ruante dinjitetin e njeriut në një kohë kur dinjiteti kërkohej të nënshtrohej.
Në këtë kuptim, Estrada e Shkodrës nuk ishte vetëm teatër humori. Ajo ishte një formë rezistence shpirtërore. Një vend ku publiku gjente guximin për të qeshur edhe kur nuk kishte shumë arsye për ta bërë këtë. Sepse e qeshura, në kohë të errëta, është një nga format më fisnike të lirisë.
Rrënjët e kësaj tradite profesionale shkojnë deri në vitin 1954, kur regjisori Skanjeti vuri në skenë numra si “Estrada në penxhere” dhe “U çua njeri e tha”, duke krijuar themelet e asaj që do të bëhej më vonë institucioni më i rëndësishëm i humorit shqiptar.
Premiera e parë e trupës profesioniste u dha më 14 nëntor 1958 me shfaqjen “Në pavionin e operacionit të zemrës”, nën regjinë e Paulin Sekujt, me drejtim muzikor të Mark Kaftallit dhe skenografi të Lec Fishtës. Ishte fillimi i një udhëtimi artistik që do të zgjaste dekada dhe do të formësonte breza të tërë spektatorësh.
Kur në vitin 1969 Estrada e Shkodrës fitoi vendin e parë në Festivalin e Parë Kombëtar të Estradave, ajo nuk mori vetëm një çmim. Mori vulën e një epërsie artistike të ndërtuar mbi talentin, disiplinën dhe kulturën qytetare.
Në më shumë se gjashtë dekada jetë artistike, Estrada Profesioniste realizoi mbi 230 premiera për të rritur dhe fëmijë. Vepra si “Familja Bush”, “Fotografi”, “Kostandini dhe Doruntina”, “Beqoja në spital”, “Testamenti”, “Tri karriket”, “Lulashi” apo “Tuçi dhe Lokja” nuk mbetën thjesht shfaqje teatrore. Ato u bënë pjesë e kujtesës kolektive të shqiptarëve, frazat e tyre hynë në gjuhën e përditshme, ndërsa personazhet fituan jetë përtej skenës.
Asnjë institucion nuk bëhet i madh vetëm nga godina. Estrada u bë e pavdekshme nga njerëzit e saj. Nga Tano Banushi, mjeshtri i papërsëritshëm që e shndërroi heshtjen dhe mimikën në poezi skenike; nga Zylha Miloti, Paulin Preka, Hasan Smaja, Ndoc Sheldija, Drita Tahiri, Gjosho Vasija, Katrina Biga, Zef Deda, Gëzim Kruja, Sandër Ruçi, Jolanda Shala, Drande Xhaj, Besnik Çinari, Edmond Halili, Anton Krosaj dhe shumë artistë të tjerë që krijuan një shkollë interpretimi të pakrahasueshme. Në themel të këtij suksesi qëndruan edhe regjisorët Paulin Sekuj dhe Edmond Mëhilli, karikaturisti Tefë Palushi, kompozitorët dhe organizatorët Mark Kaftalli, Luan Barova, Nazmi Lishi, Ilir Zoga dhe shumë bashkëpunëtorë të tjerë që e kthyen Estradën në një laborator të vërtetë të krijimtarisë.
Sot, pas 68 vitesh, Estrada Profesioniste e Shkodrës nuk është vetëm një kapitull i historisë së teatrit shqiptar. Ajo është një monument i kulturës sonë qytetare. Një dëshmi se humori mund të jetë po aq i rëndësishëm sa letërsia, muzika apo piktura, sepse ai mbron një nga pasuritë më të mëdha të njeriut: aftësinë për të mos u dorëzuar.
Në fund të fundit, qytetet nuk jetojnë vetëm nga ndërtesat, por nga fryma që krijojnë. Dhe Shkodra, ndër shumë dhunti që i ka falur kulturës shqiptare, i ka dhënë edhe këtë mrekulli: artin për të qeshur me zgjuarsi, me elegancë dhe me dinjitet, edhe atëherë kur koha kërkonte heshtje. Kjo është trashëgimia më e çmuar e Estradës Profesioniste të Shkodrës dhe arsyeja pse ajo mbetet, edhe sot, një tempull i së qeshurës dhe i lirisë së shpirtit.