Nga Lufti Dervishi
30 ditë janë të mjaftueshme që një qeveri të absorbojë, neutralizojë, ose të negociojë me një valë presioni qytetar. Kjo nuk ka ndodhur sepse nuk kemi të bëjmë thjesht me kundërshtimin e një projekti, por me një gjyq publik ndaj një modeli qeverisës ku vendimmarrja arbitrare dhe kapitalizmi klientelist kanë hasur në një rezistencë që pushteti as e parashikoi, as nuk di ende ta menaxhojë. Pas një muaji, edhe vetë lëvizja përballet me pyetjen e vështirë: Po më pas? Edhe nëse ky cikël manifestimesh (nga më paqësorët në kontinent) do të përfundonte sot, ka tre gjëra që nuk mund të fshihen.
E para: Eshtë rrëzuar miti i apatisë shqiptare. Në fakt çfarë u rrëzua nuk ishte apatia, por mosbesimi te ndërmjetësit tradicionalë, partitë, e deri diku dhe mediat. Duke dalë në shesh pa struktura partie dhe pa lider formal, kjo lëvizje u rreshtua në të njëjtën linjë me protestën kundër armëve kimike të 2013-ës dhe revoltën studentore të 2018-ës. Të tria u ndezën kur kauza tejkaloi llogaritjet elektorale. Të tria treguan se qytetarët mobilizohen vetëm kur nuk shohin ndërmjetës të besueshëm.
E dyta: Narrativa ndërkombëtare mbi Shqipërinë. Për vite me radhë vendi është identifikuar kryesisht me emigracionin, korrupsionin ose krimin e organizuar. Protesta krijoi një tjetër narrativë: një shoqëri civile që mobilizohet në mënyrë paqësore për të mbrojtur interesin publik. Lidhja e kauzës ekologjike me kapitalin global (Familja e Presidentit Trump) e nxori debatin nga provinca dhe e bëri të lexueshëm në gazetat britanike, gjermane e franceze. Por dihet që vëmendja ndërkombëtare me po aq lehtësi që kaloi nga Teherani në Tiranë, me po atë lehtësi edhe ikën.
E treta: protesta pa dirigjent. Sistemi është mësuar të negociojë me koka lëvizjesh , (më saktë t’i korruptojë ato). Mungesa e një lideri të vetëm e bëri lëvizjen të pakapur, por e ka lënë pa zë negociator. Kur askush nuk flet në emër të sheshit, pushteti fiton alibinë e përhershme: “nuk kemi me kë të dialogojmë”
Mungesa e lidershipit ka dy anë: Autenticiteti, pakapja, pakorruptueshëmria, por ana tjetër, një lëvizje pa strukturë negociuese nuk mund ta kthejë presionin moral në rezultat institucional. Çdo protestë jeton nga kapitali moral, por ky kapital, ndryshe nga ai financiar, nuk prodhon interesa pa fund. Nëse nuk shndërrohet në rezultat politik ose institucional, ai nis konsumimin. Kur sheshi zbrazet, dhe do të zbrazet, nëse jo sot, nesër apo pasnesër, frika është se mos energjia e shpenzuar të kthehet në zhgënjim. Sidoqoftë, pakënaqësia në shesh, tregon që nuk mund të shpërfillësh më njerëzit. Mungesa e lidershipit në të njëjtën kohë rrëzon edhe teoritë e konspiracionit se ka “një dorë” që i organizon. (Nuk është Irani, Greqia, Kosova, Turqia, por Pakënaqesia)
Diaspora përbën një element të rëndësishëm simbolik dhe moral. Por duhet thënë hapur: sistemi e ka kalkuluar diasporën prej dekadash, për vota, për remitanca, dhe retorikë kombëtare. Prania fizike në shesh është një zhvillim i ri dhe me peshë simbolike. Por që të ndryshojnë llogaritë e pushtetit, disapora duhet të jetë faktor i qëndrueshëm dhe jo valë mobilizimi.
E njëjta logjikë vlen edhe për krahasimin me 2013-ën dhe 2018-ën. Ato dy lëvizje provuan se protesta mund të masivizohet. Por provuan edhe diçka tjetër, që shpesh lihet pa u thënë: se ndezja pa transformim institucional prodhon zhgënjim, e zhgënjimi prodhon apati edhe më të thellë.
Nëse edhe kjo valë e tretë mbyllet pa asnjë rezultat konkret dhe të verifikueshëm, kostoja nuk do të jetë thjesht dështimi i kësaj lëvizjeje, do të jetë dëmtimi i besimit te protesta si mjet ndryshimi.
Dilemat e sistemit
Strategjia klasike e sistemit ka qenë “lodhja”. “Bashkëekzistencë paqësore me protestën. Ne qeverisim, ju protestoni.” E ka aplikuar dy herë me sukses të pjesshëm. Por sot ka një ndryshim strukturor. Për herë të parë protesta dhe kalendari europian ecin paralelisht. Kjo nuk garanton ndryshimin, por bën shumë të vështirë kthimin në normalitetin e vjetër.
Nëse pas tri valëve të mëdha qytetare në 13 vjet, 2013, 2018, 2026, mënyra e vetme e elitës mbetet injorimi taktik, diagnoza bëhet e pashmangshme: nuk është sistemi që i reziston lëvizjeve qytetare, por lëvizjet qytetare që nuk kanë gjetur ende mekanizmin për ta detyruar sistemin të ndryshojë. Ky nuk është faj i sheshit, sepse përballë ka një strukturë pushteti të ndërtuar me kujdes. Ajo nuk kërkon vetëm energji më të madhe.
Nëse kjo protestë do të mbahet mend si kthesë, do të jetë sepse prodhoi diçka konkrete dhe të verifikueshme pas presionit të ushtruar. Nëse do të mbahet mend për dështimin nga lodhja apo kërkesat naive, atëherë sistemi do të fitojë jo duke kundërshtuar e dhunuar, por duke duruar.
Në fund, nuk do të vendosë as vetëm sheshi dhe as vetëm qeveria. Do ta vendosë aftësia e të gjithë aktorëve për të mësuar nga muaji Qershor. Sheshi duhet të gjejë mënyrën si ta kthejë energjinë morale në rezultat politik. Sistemi duhet të kuptojë se një protestë mund ta lodhësh, por nuk mund ta zhbësh pakënaqësinë që e ka prodhuar. Nëse njëra palë vazhdon të veprojë me emocion dhe tjetra vetëm me llogari, fituesi afatshkurtër mund të jetë sistemi. Humbësi afatgjatë do të jetë besimi i qytetarëve se ndryshimi është i mundur…