Nga Albert Vataj
Më 1 korrik 2024, Shqipëria humbi trupin e njeriut që për dekada kishte mbajtur mbi shpatulla një pjesë të peshës së identitetit të saj kulturor. U nda nga jeta Ismail Kadare, por jo zëri i tij. Sepse ka njerëz që ikin dhe ka të tjerë që vetëm ndryshojnë mënyrën e pranisë së tyre. Kadareja i përket kësaj të dytës. Ai nuk banon më në kohën tonë, por në përjetësi.
Sot bëhen dy vite nga ajo ditë. Dy vite që mungesa e tij është bërë një mënyrë tjetër e pranisë. Dy vite që letërsia shqipe ecën pa njeriun që e ngriti atë në tribunën e madhe të letërsisë botërore. Dy vite që Shqipëria e ndien se është më e varfër në mish, por jo në shpirt, sepse trashëgimia që ai la është një pasuri që nuk shteron.
Në historinë e kombeve, rrallëherë ndodh që një shkrimtar të bëhet vetë një institucion kombëtar. Edhe më rrallë ndodh që ai të shndërrohet në ndërgjegjen estetike të një populli, në përfaqësuesin më të fuqishëm të gjuhës së tij dhe në fytyrën me të cilën kultura e atij kombi prezantohet para botës. Ismail Kadare ishte pikërisht kjo. Ai nuk ishte vetëm autori i romaneve të mëdha; ai ishte vetë romani i madh i fatit shqiptar.
Shkrimtari i lindur në gurët e Gjirokastrës e kuptoi herët se letërsia nuk është strehë nga historia, por mënyra më fisnike për ta sfiduar atë. Ai nuk i shmangu tragjeditë shqiptare; përkundrazi, i ktheu në universale. Ai nuk shkroi vetëm për Shqipërinë, por për njeriun. Për frikën, pushtetin, kujtesën, tradhtinë, dashurinë, lirinë, mitin dhe fatin. Kështu, duke rrëfyer një popull të vogël, ai arriti të fliste për gjithë njerëzimin.
Në veprën e tij, historia nuk është kronikë; ajo është metafizikë. Legjenda nuk është folklor; është mënyrë e të kuptuarit të qenies. Tirania nuk është vetëm një sistem politik; është një gjendje e përhershme e shpirtit njerëzor. Pikërisht për këtë arsye Kadareja nuk plaket. Romanet e tij nuk mbeten të lidhura me kohën kur u shkruan. Ato vazhdojnë të lexohen si paralajmërime, si profeci dhe si pasqyra ku çdo brez sheh fytyrën e vet.
Shumë kanë shkruar në shqip. Pak kanë arritur ta zgjerojnë kufirin e saj. Kadareja e bëri gjuhën shqipe një gjuhë me rezonancë universale. Ai i dha asaj një dinjitet të ri, një fuqi të re shprehëse, një muzikë që u dëgjua në dhjetëra gjuhë të botës. Përmes tij, shqipja nuk ishte më vetëm gjuha e një kombi të vogël në Ballkan; ajo u bë një nga gjuhët përmes të cilave letërsia botërore vazhdon të shkruajë historinë e saj.
Nuk është rastësi që emri i tij përmendej vazhdimisht në mesin e kandidatëve për çmimin më të madh letrar në botë. Ndoshta historia nuk ia dha kurrë atë medalje. Por historia e letërsisë nuk shkruhet vetëm nga juritë. Ajo shkruhet nga koha. Dhe koha është gjykatësi më i drejtë. Ka laureatë që harrohen dhe ka autorë që bëhen epoka. Kadareja i përket kësaj të fundit.
Ai e njihte mirë çmimin e madh që paguan madhështia. Dikur pati thënë me një qartësi therëse: “Më duan të vdekur.” Nuk ishte ankesë. Ishte diagnozë. Ai njihte psikologjinë e provincës, atë prirje tragjike për ta vënë në dyshim çdo njeri që ngrihet mbi mesataren. E dinte se gjeniu nuk sulmohet vetëm nga kundërshtarët; shpesh plagoset edhe nga bashkëkombësit e vet, të cilët madhështinë e shohin si akuzë ndaj vogëlsisë së tyre.
Por koha ka një drejtësi që debatet nuk e kanë. Dy vite pas largimit të tij, zhurmat janë zbehur, ndërsa vepra është bërë edhe më e madhe. Librat e tij vazhdojnë të lexohen, të ribotohen, të studiohen, të përkthehen. Ata vazhdojnë të hapin pyetje, jo të japin përgjigje të gatshme. Dhe ky është privilegji i letërsisë së madhe: ajo nuk mbyllet kurrë.
Kadareja nuk ishte shenjtor dhe nuk kishte nevojë të ishte. Ai nuk ishte profet, megjithëse shumë prej vizioneve të tij tingëllojnë profetike. Ai ishte shkrimtar. Vetëm kaq. Por ndonjëherë fjala “shkrimtar”, kur mishërohet në një talent të përmasave të tij, bëhet titulli më i madh që mund të mbajë një njeri.
Ai jetoi nën diktaturë pa e dorëzuar letërsinë. Jetoi në liri pa e shitur atë. Nuk u bë as tribun i pushtetit, as tribun i turmës. Besnikëria e tij më e madhe ishte ndaj artit. Sepse ai e dinte se letërsia nuk shpëton duke u bërë propagandë, por duke mbetur letërsi.
Në këtë kuptim, Kadareja ishte evropian jo sepse jetoi në Paris, por sepse mendoi me përmasat e qytetërimit evropian. Ai i përkiste traditës së madhe të atyre shkrimtarëve që besonin se letërsia është forma më e lartë e lirisë njerëzore. Në faqet e tij dëgjohet jehona e tragjedisë antike, e Homerit, e Dantes, e Shakespeare-it, e Kafkës dhe e Borges-it, por gjithmonë me një zë krejtësisht shqiptar.
Sot, kur përkujtojmë dyvjetorin e ndarjes së tij nga jeta, nuk duhet të kujtojmë vetëm datën e vdekjes. Duhet të kujtojmë pafundësinë e jetës që ai vazhdon të ketë nëpërmjet veprës. Ka njerëz që jetojnë tetëdhjetë e tetë vjet. Ka të tjerë që jetojnë sa gjuha e tyre. Kadareja do të jetojë aq sa do të jetojë shqipja.
Nëse Shqipëria ka disa maja nga të cilat bota e njeh, ato janë të pakta, por të pamohueshme: Gjergj Kastrioti Skënderbeu, që mbrojti lirinë; Nënë Tereza, që e shndërroi dhembshurinë në mision; dhe Ismail Kadare, që i dha këtij kombi një vend të denjë në hartën shpirtërore të letërsisë universale. Njëri e ngriti shpatën, tjetra dorën e mëshirës, ndërsa Kadareja ngriti fjalën. Dhe shpesh fjala mbijeton më gjatë se bronzi, se mermeri dhe se vetë historia.
Dy vite pas ikjes së tij, ne nuk kemi më privilegjin ta dëgjojmë zërin e Ismail Kadaresë. Por kemi ende privilegjin më të madh: ta lexojmë. Çdo libër i tij është një takim. Çdo faqe është një bisedë me një mendje që nuk resht së na sfiduari. Çdo roman është një provë se letërsia mund të jetë njëkohësisht atdhe, kujtesë, rezistencë dhe shpresë.
Ndoshta kjo është pavdekësia e vetme që njeriu mund ta fitojë me meritë: të vazhdojë të ndriçojë mendjet e atyre që nuk i ka takuar kurrë. Ismail Kadare e fitoi këtë pavdekësi.
Prandaj sot nuk përkulemi vetëm para kujtimit të një shkrimtari. Përkulemi para njeriut që i dha gjuhës sonë një dimension të ri, para artistit që e shndërroi fatin shqiptar në letërsi universale dhe para atij që na mësoi se fjala, kur shkruhet me talent, me kurajë dhe me përkushtim ndaj së vërtetës artistike, është forma më fisnike e pavdekësisë.
Dy vite pas largimit të tij, Ismail Kadare nuk është thjesht një kujtim.
Ai është ende ndër ne.
Në bibliotekat tona.
Në ndërgjegjen tonë.
Në gjuhën tonë.
Dhe mbi të gjitha, në atë republikë të pavdekshme të shpirtit njerëzor që quhet letërsi.