Nga Albert Vataj
Shuhet në moshën 79-vjeçare një zë i veçantë i humorit shqiptar, një figurë që e ktheu të qeshurën në art dhe ironinë në instrument qytetar, Mane Lumani, një nga shtyllat e grupit legjendar “4 Parodistët e Vlorës”.
Vdekja e tij nuk është thjesht largimi i një aktori; është mbyllja e një kapitulli të artë të humorit skenik, atij humori që lindte nga vëzhgimi i mprehtë, nga ndjeshmëria sociale dhe nga guximi për ta thënë të vërtetën përmes buzëqeshjes.
Mane Lumani u nda nga jeta pas një beteje të gjatë me heshtjen. Që prej vitit 2004, pas një ndërhyrjeje të rëndë kirurgjikale në fyt, ku iu hoqën të gjitha kordat vokale për shkak të një mase tumorale, ai nuk fliste më. Ironia e fatit ishte e dhimbshme: një artist i fjalës dhe i intonacionit, një mjeshtër i timbrit dhe i modulimit, u detyrua të jetonte në një univers pa zë. Por edhe në heshtje, ai mbeti figurë, mbeti kujtesë, mbeti prani.
Rruga e tij artistike nisi në vitin 1974, si aktor amator në ndërmarrjen e Ullishtës në Vlorë. Që në hapat e parë, ai spikati për një talent të rrallë në imitacion, për aftësinë për të hyrë në lëkurën e personazheve dhe për ta shndërruar realitetin në pasqyrë komike. Humori i tij nuk ishte thjesht situacional; ishte karakterial, i ndërtuar mbi tipizime të sakta dhe një intuitë të hollë psikologjike.
Formimi i grupit “4 Parodistët e Vlorës” shënoi një kthesë historike për humorin shqiptar. Së bashku me Agron Hoxhën, Afrim Agallinë dhe më vonë Muhamet Likën, Mane Lumani krijoi një stil që u bë emblemë e një epoke. Ata nuk ofronin vetëm skeçe; ata ndërtonin tablo sociale. Paroditë e tyre ishin të mprehta, të ngarkuara me satirë e ironi, por gjithmonë të mbështetura mbi finesë artistike. Në një kohë kur fjala duhej peshuar me kujdes, ata arritën të artikulonin përmes humorit një kritikë të zgjuar të realitetit shoqëror e politik.
Publiku i donte sepse e gjente veten në ta. Në personazhet e Lumanit kishte qytetarin e zakonshëm, burokratin grotesk, tipin e përditshëm të rrugës shqiptare, të gjithë të shndërruar në figura që të bënin të qeshje, por edhe të mendoje. Ai e zotëronte elegancën e komikut që nuk bie në vulgaritet, që e mban masën, që e kupton se e qeshura më e fortë është ajo që lind nga e vërteta.
Mane Lumani mbetet një figurë e paharruar e kulturës sonë. Ai i dha humorit dinjitet skenik, e çliroi nga thjesht argëtimi i lehtë dhe e ngriti në nivel reflektimi. Kontributi i tij është pjesë e trashëgimisë sonë artistike, një pasuri që jeton në kujtesën kolektive dhe në çdo përpjekje për të bërë humor me mendje të kthjellët e me zemër të ndershme.
Sot, kur ai nuk është më, mbetet jehona e të qeshurës që ai mbolli. Dhe ajo jehonë është forma më e bukur e pavdekësisë që një artist mund të fitojë.