Një imazh i ri spektakolar i realizuar nga Teleskopi Hapësinor Hubble i NASA-s sjell një pamje mahnitëse të rajonit LH 95, një prej “çerdheve” më aktive të formimit të yjeve në universin tonë të afërt. Në këtë peizazh kozmik, rreth 2.500 yje të rinj ndodhen ende në fazën e rritjes, përpara se të bëhen yje të mirëfilltë.
Studimet e fundit tregojnë se këta yje në zhvillim mund të vazhdojnë të grumbullojnë gaz dhe pluhur për miliona vjet, duke zgjatur një prej fazave më vendimtare të evolucionit të tyre. Rajoni përmban gjithashtu breza të ndryshëm yjesh, të lindur në periudha të ndryshme, çka u jep astronomëve mundësinë të kuptojnë më mirë mënyrën se si zhvillohet formimi yjor me kalimin e kohës.
Një peizazh i ndezur me gaz hidrogjeni dhe re pluhuri ndriçohet nga një popullsi e dendur yjesh të rinj në rajonin LH 95, pjesë e Resë së Madhe të Magelanit. Ky imazh është realizuar nga NASA dhe ESA, me përpunim nga Gladys Kober (NASA/Universiteti Katolik i Amerikës).
Fotografia e re e Hubble-it na vendos përballë një prej rajoneve më të gjalla të lindjes së yjeve. Yjet e shndritshëm blu dhe të bardhë kontrastojnë fuqishëm me retë e kuqe të gazit të hidrogjenit, duke krijuar një pamje që të kujton fishekzjarrët që ndriçojnë përmes reve të tymit.
LH 95 ndodhet në Renë e Madhe të Magelanit, galaktika satelite më e madhe e Rrugës së Qumështit. Rajoni përmban një përzierje të yjeve me masë të ulët, të sapolindur, dhe gjigantëve blu shumë masivë, duke e bërë atë një laborator natyror për studimin e evolucionit yjor.
Yjet më të ndritshëm blu të LH 95 janë edhe më masivët e këtij rajoni. Secili prej tyre ka të paktën tri herë masën e Diellit dhe lëshon sasi të jashtëzakonshme rrezatimi ultravjollcë, së bashku me erëra të fuqishme yjore.
Këto procese ngrohin gazin përreth dhe, me kalimin e kohës, skalisin strukturën e mjegullnajës. Brezat e dendur të pluhurit shfaqen si fije të errëta, pasi rezistojnë ndaj erozionit të shkaktuar nga rrezatimi intensiv, duke krijuar një kontrast mbresëlënës me retë e ndezura të hidrogjenit.
Ngjyrat e imazhit nuk përfaqësojnë atë që do të shihte syri i njeriut, por janë krijuar duke kombinuar gjatësi të ndryshme valore të dritës. Bluja thekson dritën me gjatësi vale më të shkurtra, ndërsa e kuqja përfshin dritën e dukshme me gjatësi më të mëdha valore dhe një pjesë të spektrit afër infra të kuqes. Shkëlqimi intensiv i kuq vjen nga emetimi H-alfa i hidrogjenit, një tregues karakteristik i rajoneve ku po lindin yje të rinj.
Emetimi H-alfa u mundëson astronomëve të identifikojnë me saktësi yjet më të rinj, ende të fshehur brenda reve të gazit dhe pluhurit.
Vëzhgimet e Hubble-it zbulojnë mijëra yje që vazhdojnë të thithin material nga disqet rrethuese prej gazi dhe pluhuri, prej të cilave janë formuar.
Astronomët kanë identifikuar rreth 2.500 yje të fazës para sekuencës kryesore (pre-main sequence stars). Këta kanë grumbulluar pothuajse të gjithë masën e nevojshme, por ende nuk kanë nisur procesin e bashkimit bërthamor në bërthamën e tyre. Ata vazhdojnë të tkurren nën veprimin e gravitetit, derisa temperatura dhe dendësia e brendshme të bëhen aq të larta sa të ndizet bashkimi i hidrogjenit, moment që shënon lindjen e një ylli të mirëfilltë.
Studimi i kësaj popullsie të madhe yjesh të rinj u ka ofruar astronomëve një kuptim më të thellë të evolucionit yjor.
Vëzhgimet tregojnë se ritmi me të cilin një yll grumbullon material zvogëlohet gradualisht me kalimin e kohës. Megjithatë, ky proces mund të vazhdojë për disa miliona vjet, shumë më gjatë sesa kishin sugjeruar disa modele të mëparshme.
Ky rezultat ndihmon në shpjegimin e mënyrës se si yjet arrijnë masën e tyre përfundimtare dhe si evoluojnë disqet protoplanetarë që i rrethojnë, përpara se të shpërndahen plotësisht.
LH 95 nuk është produkt i një episodi të vetëm formimi yjor. Përkundrazi, ai ka prodhuar yje gjatë një periudhe të gjatë kohore, duke krijuar disa gjenerata që bashkëjetojnë në të njëjtin rajon.
Veçanërisht tërheq vëmendjen ylli më masiv i zonës, i vendosur pak në të majtë të qendrës së figurës. Ai zotëron rreth 60–70 masa diellore, por, paradoksalisht, duket të jetë afro një milion vjet më i ri se shumica e fqinjëve të tij, mosha e të cilëve vlerësohet rreth katër milionë vjet.
Yje të tillë gjigantë e konsumojnë karburantin bërthamor me ritëm shumë të shpejtë dhe e përfundojnë jetën e tyre në shpërthime spektakolare supernovash, duke pasuruar hapësirën me elementë të rëndë që do të bëhen lënda e parë për brezat e ardhshëm të yjeve dhe planetëve.
Pse LH 95 është kaq i rëndësishëm për astronominë?
LH 95 përfaqëson një laborator natyror të jashtëzakonshëm për studimin e lindjes së yjeve. Ai ndodhet mjaftueshëm afër Tokës dhe është më pak i mbuluar nga pluhuri sesa rajonet analoge brenda Rrugës së Qumështit, duke u dhënë astronomëve një pamje shumë më të qartë të proceseve që zhvillohen aty.
Falë kësaj, studiuesit mund të vëzhgojnë mijëra yje në faza të ndryshme të evolucionit brenda të njëjtit mjedis kozmik, duke ndërtuar një panoramë shumë më të plotë të mënyrës se si lindin dhe zhvillohen yjet.
Për më shumë se tri dekada, Teleskopi Hapësinor Hubble ka revolucionarizuar kuptimin tonë për universin. Sot ai punon në bashkëveprim me Teleskopin Hapësinor James Webb, i specializuar në vëzhgimet infra të kuqe, ndërsa në vitet e ardhshme këtij arsenali shkencor do t’i bashkohet edhe Teleskopi Hapësinor Nancy Grace Roman, i cili pritet të zgjerojë edhe më tej horizontet e eksplorimit të kozmosit.
Ky imazh i ri nuk është thjesht një fotografi e bukur e universit; ai është një dritare drejt çastit kur lindin yjet, një dëshmi se kozmosi mbetet një hapësirë në krijim të pandërprerë, ku materia, drita dhe graviteti vazhdojnë të shkruajnë historinë e pafundme të universit.
Përgatitit: Albert Vataj