A është kthyer paraburgimi nga masë përjashtimore në rregull praktik?
Nga avokat Edmond Petraj
Duke u mbështetur te të dhënat më të fundit të Këshillit të Europës dhe standardet e Gjykatës së Strasburgut, analiza mund të ndërtohet kështu. Një saktësim i rëndësishëm: 62% është përqindja e personave në paraburgim ndaj të gjithë popullsisë së burgjeve, jo përqindja e të gjithë personave të hetuar apo gjykuar. Në janar 2025, Shqipëria kishte nivelin më të lartë në Europë; mediana europiane ishte rreth 25%.
Të flasim për paraburgimin në Shqipëri nuk është më thjesht të flasim për një statistikë. Është të flasim për raportin midis lirisë së individit dhe pushtetit të shtetit.
Shifra më e fundit e Këshillit të Europës është tronditëse: më 31 janar 2025, 62% e të gjithë personave që ndodheshin në burgje në Shqipëri ishin në paraburgim. Shqipëria ishte në vendin e parë ndër sistemet penitenciare europiane të raportuara, ndërsa mediana europiane ishte rreth 25%. Mali i Zi ishte në 53%, Armenia 52%, Zvicra 49% dhe Holanda 45%. Në anën tjetër, Bullgaria ishte 7%, Çekia 8.2%, Polonia 11% dhe Rumania 12%.
Pra pyetja është e pashmangshme:
Si ka mundësi që në Shqipëri më shumë se gjysma e njerëzve që ndodhen në burg nuk kanë ende një vendim përfundimtar?
Këtu duhet të bëjmë dallimin midis asaj që lejon ligji dhe mënyrës se si zbatohet ligji.
Paraburgimi, në konceptin e shtetit të së drejtës, nuk është dënim. Personi i paraburgosur gëzon prezumimin e pafajësisë. Burgimi para vendimit përfundimtar duhet të jetë një masë e justifikuar nga rreziku konkret që paraqet personi për procesin penal: rrezik arratisjeje, ndikim mbi dëshmitarët ose provat, rrezik konkret përsëritjeje të veprës apo arsye të tjera të individualizuara.
Por problemi fillon atëherë kur formulimet ligjore kthehen në formula standarde.
“Rrezik ikjeje”.
“Rrezik për prishjen e provave”.
“Rrezik për dëshmitarët”.
“Rrezik për përsëritjen e veprës”.
Pyetja juridike është: ku janë faktet konkrete që provojnë këto rreziqe për këtë person konkret?
Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut ka qenë shumë e qartë: pas kalimit të një periudhe fillestare, vetëm ekzistenca e dyshimit të arsyeshëm nuk mjafton për të justifikuar vazhdimin e paraburgimit. Gjykata duhet të verifikojë nëse ekzistojnë ende arsye relevante dhe të mjaftueshme dhe nëse autoritetet kanë treguar “kujdes të veçantë” në zhvillimin e procedimit.
Pra, paraburgimi nuk mund të funksionojë me një logjikë të tillë:
“Të arrestojmë tani dhe ta shohim më vonë.”
Logjika europiane është e kundërta:
“Personi është i lirë dhe vetëm nëse shteti provon nevojën konkrete për kufizimin e lirisë, mund të vendoset paraburgimi.”
Dhe këtu Shqipëria përballet me një kontradiktë të madhe.
Këshilli i Europës zhvilloi në janar 2026 një konferencë të posaçme për përdorimin disproporcional të paraburgimit në Shqipëri. Në atë forum u theksua se problemi lidhet me të drejtat e njeriut, prezumimin e pafajësisë dhe proporcionalitetin. Ekspertët rekomanduan ndër të tjera kufizime më të qarta, arsyetim më të individualizuar të vendimeve gjyqësore dhe përdorim më të madh të alternativave ndaj paraburgimit.
Dhe në gusht 2026, Këshilli i Europës publikoi një dokument udhëzues pikërisht për reformimin e rregullave shqiptare mbi paraburgimin. Rekomandimet përfshijnë pragje më të qarta për vendosjen e masës, arsyetim individual të vendimeve, kufij maksimalë kohorë, rishikim efektiv të masës dhe përdorim më të gjerë të alternativave si garancia, monitorimi elektronik dhe masat e moskontaktit.
Kjo është shumë domethënëse.
Sepse problemi nuk është vetëm se çfarë thotë ligji.
Problemi është kultura juridike e përdorimit të paraburgimit.
Nëse paraburgimi është masa e parë që kërkohet dhe masa e parë që pranohet, atëherë duhet të pyesim nëse nuk kemi filluar ta trajtojmë përjashtimin si rregull.
Dhe kjo prek drejtpërdrejt edhe SPAK-un dhe GJKKO-në.
Nuk mjafton që një çështje të quhet “e rëndë”.
Nuk mjafton që personi të akuzohet për korrupsion, grup të strukturuar kriminal apo vepra të tjera të rënda.
Rëndësia e akuzës nuk e zëvendëson analizën individuale të domosdoshmërisë së paraburgimit.
Një akuzë e rëndë mund të justifikojë hetim të fortë. Por nuk duhet të prodhojë automatikisht burgim.
Këtu është edhe pyetja më e madhe:
A po gjykojmë rrezikun konkret që paraqet personi, apo po gjykojmë rëndësinë mediatike të çështjes?
Në një shtet të së drejtës, gjykata duhet të jetë ajo që kontrollon pushtetin e prokurorisë dhe të policisë, jo thjesht ta formalizojë kërkesën e tyre.
Sepse paraburgimi ka një paradoks të rrezikshëm:
Në teori është masë sigurimi.
Në praktikë, nëse zgjat shumë, mund të përjetohet nga individi si dënim përpara dënimit.
Dhe kjo është pikërisht arsyeja pse standardi i Strasburgut kërkon që çdo periudhë paraburgimi të justifikohet bindshëm dhe që autoritetet të tregojnë kujdes të veçantë në zhvillimin e procedimit.
Prandaj unë do ta shtroja debatin me dhjetë pyetje:
E para: Pse Shqipëria ka 62% paraburgim, kur mediana europiane është rreth 25%?
E dyta: Sa vendime për paraburgim përmbajnë një analizë konkrete të rrezikut dhe sa përsërisin formula standarde?
E treta: Sa herë gjykatat përdorin realisht alternativat ndaj burgimit?
E katërta: A kontrollohet periodikisht në mënyrë reale nëse arsyet fillestare të paraburgimit vazhdojnë të ekzistojnë?
E pesta: A mund të justifikohet një paraburgim i gjatë vetëm me faktin se hetimi është kompleks?
E gjashta: Kur hetimi zgjatet, a mbetet automatikisht edhe masa e sigurimit?
E shtata: A po bëhet rëndësia e veprës penale një zëvendësim për analizën individuale të rrezikut?
E teta: A po respektohet realisht prezumimi i pafajësisë?
E nënta: Kush mban përgjegjësi kur një person qëndron për një kohë të gjatë në paraburgim dhe më pas shpallet i pafajshëm?
Dhe e dhjeta: A është paraburgimi në Shqipëri ende një masë e jashtëzakonshme, apo statistikisht kemi ardhur në një pikë ku përjashtimi po duket si rregull?
Sepse në fund debati nuk është “pro apo kundër burgimit”.
Debati është shumë më themelor:
Sa pushtet mund t’i japim shtetit për t’i hequr lirinë një personi që ligjërisht konsiderohet ende i pafajshëm?
Nëse përgjigjja është se paraburgimi duhet të jetë masa e fundit, atëherë shifra 62% kërkon një shpjegim serioz institucional.
Dhe ky nuk është vetëm problem i gjyqtarit.
Është problem i prokurorit që e kërkon, i gjyqtarit që e vendos, i sistemit që e kontrollon dhe i shtetit që duhet të garantojë se liria nuk hiqet si rregull, por vetëm kur është e domosdoshme, konkrete dhe e arsyetuar.
Sepse drejtësia nuk matet vetëm me sa njerëz arrestohen.
Drejtësia matet edhe me sa njerëz nuk burgosen pa qenë e domosdoshme.
Shqipëria nuk ka thjesht një problem me paraburgimin; shifrat europiane tregojnë një disproporcion të jashtëzakonshëm. Më 31 janar 2025, 62% e popullsisë së burgjeve në Shqipëri ishte në paraburgim, ndërkohë që mediana europiane ishte rreth 25%. Kjo do të thotë se paraburgimi në Shqipëri përdoret në një shkallë që kërkon një analizë serioze të proporcionalitetit, nevojës, alternativave ndaj burgimit dhe respektimit real të prezumimit të pafajësisë.