Në orët e para të 4 qershorit 1989, Li Rui, një veteran i Partisë Komuniste Kineze (PKK), po qëndronte në ballkonin e banesës së tij në bulevardin Chang’an në qendër të Pekinit. Ai mund të shihte tanke që rrotulloheshin drejt sheshit Tiananmen.
Për javë të tëra, deri në një milion protestues ishin mbledhur paqësisht në sheshin e Pekinit, duke kërkuar reforma politike. Por ata dështuan. Në vend të kësaj, siç vëzhgoi Li nga pikëpamja e tij unike, trupat hapën zjarr, duke vrarë rreth disa mijëra civilë. Ishte masakra më e rëndë në historinë e fundit kineze. “Ushtarët qëllojnë rastësisht me automatikët e tyre, nganjëherë qëllojnë tokën dhe ndonjëherë qëllojnë drejt qiellit,” shkroi Li në ditarin e tij. Një ” fundjavë e zezë “.
Rrëfimi i dorës së parë i një ngjarjeje që qeveria kineze është përpjekur sistematikisht ta shtrembërojë dhe fshijë nga të dhënat historike është një nga mijëra vëzhgimet e shënuara në ditarët e Li, të cilat ai i mbajti me përpikëri midis 1938 dhe 2018. Pak njerëz, veçanërisht jo të Li Rui, kanë mbajtur shënime kaq të detajuara të kësaj epoke të trazuar në historinë kineze. Tani ata ditarë janë objekt i një procesi gjyqësor të diskutueshëm, gjykimi i të cilit fillon të hënën.
Lindur në vitin 1917, Li iu bashkua partisë komuniste si një idealist i ri. Pasi komunistët morën pushtetin në vitin 1949, ai u ngjit në gradat për t’u bërë sekretar personal i Maos në vitin 1958. Por kjo nuk zgjati. Mes trazirave të Revolucionit Kulturor, Li iu nënshtrua persekutimit politik, duke përfshirë më shumë se tetë vjet në izolim. Vetëm kur Mao vdiq në 1976, Li u kthye në radhët e larta të partisë. Ai vazhdoi të bëhej një nga anëtarët më të hapur të fraksionit liberal, reformist, duke vëzhguar nga brenda heshtjen e mospajtimit që është intensifikuar nën sundimin e të njohurit të tij personal Xi Jinping .
Prandaj, letrat e Li janë një arkiv vendimtar. “Është e vështirë të mbivlerësohet rëndësia e tyre,” thotë Joseph Torigian, një studiues në Institutin Hoover të Universitetit Stanford. Por të hënën, një gjykatë në Kaliforni, jo në Kinë, do të fillojë të dëgjojë në gjyq për fatin e atyre ditarëve, kulmi i pesë viteve grindje ligjore që kanë komplikuar trashëgiminë e Li që kur vdiq në shkurt të vitit 2019, në moshën 101-vjeçare.
Për disa vite para vdekjes së tij, vajza e Li, Li Nanyang, e cila jeton në SHBA, kishte skanuar, transkriptuar dhe kataloguar letrat e babait të saj dhe përfundimisht i transferoi ato në Institutin Hoover, arkivi kryesor për historinë e CCP në SHBA. Li Nanyang dhe Stanford pretendojnë se kjo ishte në përputhje me dëshirat e Li. Më 30 janar 2017, për shembull, ai regjistroi një takim me gruan e tij, Zhang Yuzhen, për të folur për “çështjen e ditarëve të mi”. Zhang “u pajtua me vendimin tim … që Hoover të mbajë ditarët”, shkroi ai.
Por më 21 mars 2019, një avokat i të vesë së Li, i shkroi Stanfordit, duke pohuar pronësinë e saj mbi ditarët dhe duke kërkuar kthimin e tyre. Së shpejti 89-vjeçarja ngriti një padi në Pekin, duke argumentuar se ajo ishte trashëgimtarja e ligjshme e pasurisë së Li. Në maj të atij viti, Stanford ngriti një kundërpadi në Kaliforni për të eliminuar pretendimet e Zhang për materialet. Dhe kështu filloi një betejë ligjore midis një prej universiteteve më të mira në botë dhe një të veje në moshë – e cila, argumenton Stanford, është një front për qeverinë kineze.
Pse Zhang, e cila tashmë ka mbushur të 90-at, do të shpenzonte disa vite dhe miliona dollarë, duke luftuar për një koleksion ditarësh?
Avokatët e Zhang, të cilët nuk iu përgjigjën kërkesave për intervistë, thonë se bëhet fjalë për privatësinë. Materialet pasqyrojnë çështje “thellësisht personale”, duke përfshirë “korrespondencën intime”, argumentojnë avokatët e saj. “Shkeljet e vazhdueshme” të privatësisë së saj kanë shkaktuar “shqetësim të rëndë emocional”.
Por të tjerët janë skeptikë. “Nga të gjitha indikacionet … PRC [Republika Popullore e Kinës] po e drejton këtë proces gjyqësor prapa skenave,” kanë argumentuar avokatët për Stanford. “Për ta thënë thjesht, zonjës Zhang i mungon aftësia financiare për të paguar tarifat e avokatëve që bëhen në emër të saj.”Avokatët e Zhang mohojnë se ka pasur ndonjë ndërhyrje nga qeveria kineze.
“Ka të bëjë thjesht me kontrollin,” thotë Ian Johnson, autor i një libri për historianët jozyrtarë të Kinës, si Li. Nën udhëheqjen e Xi Jinping, lideri i Kinës, partia e ka bërë të qartë se “nuk mund të lejojë narrativa konkurruese të asaj që ka ndodhur në të kaluarën”.
Në shumë vende, ditarët e një lideri politik do të mbaheshin në një arkiv, në dispozicion të studiuesve ose publikut. Në Kinë, e kundërta është e vërtetë. Në vitin 2013, Xi paralajmëroi kundër “nihilizmit historik”. Për historianët, kjo do të thotë se, pas një periudhe hapjeje relative, arkivi pas arkivi është mbyllur. Në vitin 2012, arkivat e ministrisë së jashtme u mbyll papritur, duke u rihapur vitin e ardhshëm me 90% të materialeve të redaktuara.
Kjo i bën ditarët e Li-së veçanërisht të vlefshëm për studiuesit. “Detaji është i mahnitshëm,” thotë Frank Dikötter, një historian. Vështrimet mbi politikën elitare janë varrosur mes shënimeve se sa xhiro ka notuar në pishinë dhe sa herë është ngritur për të përdorur banjën gjatë natës. Pavarësisht detajeve të brendshme, Dikötter thotë se është e paimagjinueshme që ditarët e tij mund të shfaqen në Kinën e sotme. “Kur keni një monopol mbi pushtetin, ju zhvilloni një obsesion pas fshehtësisë.”
Li ishte shumë i vetëdijshëm për këtë prirje. Në vitin 2013, ai tha në një intervistë: “Ka materiale të klasifikuara të partisë për Revolucionin Kulturor… Kam dëgjuar se është djegur e gjitha.” Gjëra të tilla janë mbledhur nga Stanford për të argumentuar se Li donte që letrat e tij të ruheshin në Hoover. Por avokatët e Zhang kanë gjetur pjesët e tyre të provave në shkrimet dhe intervistat voluminoze të Li. Në vitin 2014, ai tha, “Li Nanyang është Li Nanyang, dhe unë jam vetvetja. Mendimet dhe mendimet e mia janë të njohura dhe të shprehura në librat dhe artikujt e mi. Li Nanyang është vajza ime, por ajo nuk mund të më përfaqësojë dhe unë nuk e lejoj që ajo të më përfaqësojë”.
Li Nanyang, vetë një kritike e ashpër e CCP, nuk e kundërshton faktin se ajo dhe babai i saj nuk e shihnin gjithmonë sy për sy. “Ai donte të shpëtonte partinë. Kjo nuk është ideja ime… Kjo nuk është diçka që tregon se babai im nuk do të punojë me mua [për të dhuruar] materialet e tij historike.”
Zhang mohon se ka një komplot për të fshehur ditarët e Li Rui nga publiku. Regjistrimet e saj ligjore theksojnë se ajo po kërkon vetëm kthimin e ditarëve të tij origjinalë të shkruar me dorë, jo koleksionin e plotë të letrave në Hoover, dhe se Hoover është i lirë të bëjë kopje për studiuesit.
Por historianët thonë se dorëshkrimet origjinale janë jetike, veçanërisht kur historia kontestohet. Është “e rëndësishme që të keni ato të shkruara me dorë”, thotë Dikötter. “Sepse, në fund të fundit, kjo është ajo që mbështetet e gjithë puna. Besueshmëria mbështetet në këtë.”
Li “do ta dinte se sa e vështirë do të kishte qenë për [ditarët] të shihnin dritën e ditës [në Kinë]”, thotë Johnson. “Unë mendoj se ai donte t’i dhuronte ato për Hoover.”
Li vdiq pa testament. Vajza e tij thotë se kjo ndodh sepse nëse ai do ta kishte bërë publike qëllimin e tij, duke përfshirë edhe noterizimin zyrtar të testamentit, do të kishte hasur në telashe nga qeveria. Avokatët e Zhang kanë cituar nga një draft testament, në të cilin Li deklaronte se fëmijët e tij “nuk duhet të marrin pjesë në botimin e ditarëve të mi”. Stanford thotë se nuk ka parë kurrë prova të këtij drafti.
Një gjykatë në Pekin kohë më parë vendosi në favor të Zhang. Një padi e dytë e ngritur në Pekin nga motra e Li Nanyang, duke kërkuar kthimin e dokumenteve në lidhje me nënën e tyre, gruan e parë të Li Ruit, rezultoi gjithashtu në një vendim që materialet duhet të kthehen. Por 40 kutitë plot me faqet e shënimeve të ngjeshura Li-së, që dokumentojnë zhvillimet dramatike dhe shpesh të errëta të Kinës në shekullin e 20-të, tani për tani mbeten në Stanford. Disa ekspertë ligjorë kanë theksuar se gjykimi i kësaj jave mund të jetë thjesht një çështje nëse një gjykatë amerikane duhet të respektojë një vendim të marrë në një juridiksion të huaj. Por për studiuesit, aksionet janë më të larta. Ditarët janë “një monument i historisë”, thotë Dikötter.
Amy Hawkins korrespondente e lartë në Kinë
The Guardian
Përgatiti: Albert Vataj / Koha Jonë
https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/18/monument-to-history-battle-between-us-and-china-over-future-of-maos-secretarys-diary