Ekonomistët paralajmërojnë: Lufta në Iran thellon pabarazinë ekonomike, të pasurit vetëm do pasurohen!

Lufta në Iran dhe rritja shoqëruese e çmimeve të naftës dhe benzinës rrezikojnë të përkeqësojnë atë që njihet si ekonomia në formë K, kanë deklaruar ekonomistët.

Ky term, i cili u shfaq gjatë pandemisë COVID-19, përdor shkronjën K për të ilustruar përvoja ekonomike divergjente: familjet me të ardhura më të larta performojnë gjithnjë e më mirë, duke formuar krahun ngjitës, ndërsa familjet me të ardhura më të ulëta mbeten gjithnjë e më prapa në krahun zbritës. Ekonomistët theksojnë se një rritje e çmimeve të naftës dhe benzinës vepron si një taksë mbi fuqinë shpenzuese të familjeve, e cila tenton të dëmtojë më shumë ata me të ardhura të ulëta sesa të pasurit. Nicholas Bloom, profesor i ekonomisë në Universitetin Stanford, shprehu shqetësimin se kjo dinamikë ushqen formën K të ekonomisë. “Kjo, mendoj, është një shqetësim i madh si ekonomist: pabarazia,” tha Bloom të hënën gjatë një seminari mbi pasojat ekonomike të luftës në Iran.

Konflikti në Iran ka ndalur efektivisht trafikun përmes Ngushticës së Hormuzit, një rrugë kritike detare për furnizimet globale të naftës, duke shkaktuar ndërprerjen më të madhe të furnizimit me naftë në histori. Si pasojë, çmimet e naftës – dhe ato të benzinës, e cila rafinohet nga nafta bruto – janë rritur ndjeshëm. Nafta bruto Brent, standardi global për naftën, është rritur me më shumë se 40% që nga fillimi i konfliktit më 28 shkurt, duke arritur rreth 102 dollarë për fuçi deri të martën në orën 14:00 E.T. Çmimi mesatar kombëtar i benzinës arriti në 3.79 dollarë për gallon të martën, një rritje prej rreth 87 centësh për gallon, ose 30%, nga një muaj më parë, sipas AAA. Këto çmime mesatare të benzinës janë më të larta se në çdo pikë që nga tetori 2023, sipas Administratës Amerikane të Informacionit të Energjisë.

Mark Zandi, kryeekonomist në Moody’s, theksoi se kjo situatë është “veçanërisht e vështirë për familjet me të ardhura të ulëta dhe të mesme, të cilat kanë pak ose aspak burime financiare, dhe nëse u duhet të shpenzojnë më shumë nga të ardhurat e tyre për karburant, ato duhet të shkurtojnë shpenzimet e tjera ose të paguajnë më ngadalë kartat e kreditit dhe borxhet e tjera.” Ai shtoi se “çmimet më të larta të benzinës veprojnë si një taksë regresive, pasi familjet me të ardhura më të ulëta i kushtojnë një pjesë më të madhe të buxhetit të tyre energjisë.” Nocioni i pabarazisë së pasurisë dhe të ardhurave nuk është i ri. Rritjet e tregut të aksioneve dhe vlerat në rritje të pronave priren të mbështesin shtresat e larta, të cilat zotërojnë në mënyrë disproporcionale asete të tilla, duke lënë pas familjet me të ardhura më të ulëta.

Megjithatë, pandemia COVID-19 i përshpejtoi këto dinamika – ndërsa pasuria në aksione dhe prona u rrit ndjeshëm dhe ata me të ardhura më të ulëta luftuan për t’u rikuperuar nga papunësia e lartë dhe çmimet në rritje – duke i dhënë jetë konceptit të një ekonomie “në formë K”. Para se SHBA dhe Izraeli të sulmonin Iranin, kostoja e lartë e jetesës shkaktoi një krizë në rritje të përballueshmërisë, e cila gjithashtu kontribuoi në një komb gjithnjë e më të bifurkuar. Tani, çmimet e benzinës po tërheqin poshtë edhe krahun e poshtëm të K-së. Michael Klein, profesor i ekonomisë në Universitetin Tufts, shpjegoi se çmimet më të larta të naftës – të ngjashme me tarifat – veprojnë si një “taksë mbi aftësinë e njerëzve për të shpenzuar.”

Në këtë rast, familjet e paguajnë taksën kompanive të naftës, jo qeverisë federale, tha ai gjatë seminarit mbi ndikimin ekonomik të luftës në Iran. Nëse familjet shpenzojnë më shumë nga të ardhurat e tyre për benzinë, ato kanë më pak të ardhura për të blerë mallra dhe shërbime të tjera. Ky ndryshim në konsumin e konsumatorëve mund të ketë një ndikim negativ në ekonominë amerikane, pasi shpenzimet e konsumatorëve përbëjnë pjesën më të madhe të Produktit të Brendshëm Bruto të vendit. Çmimet e paqëndrueshme të naftës kanë një efekt zinxhir, duke rritur çmimet në sektorë të tjerë të ekonomisë, thanë ekspertët. Për shembull, çmimet e naftës diesel në SHBA të martën kaluan 5 dollarë për gallon për herë të parë që nga viti 2022, kur pushtimi rus i Ukrainës ndërpreu tregjet globale të energjisë. Kjo rrit kostot e transportit me kamionë, gjë që, nga ana tjetër, mund të shtyjë lart çmimet e ushqimeve dhe mallrave e shërbimeve të tjera, thanë ekonomistët.

Çmimet globale të karburantit të avionëve, një komponent kryesor i kostos për linjat ajrore, janë rritur rreth 83% gjatë muajit të fundit, sipas të dhënave të Shoqatës Ndërkombëtare të Transportit Ajror (IATA) deri më 13 mars. Stephen Kates, planifikues financiar i certifikuar dhe analist financiar në Bankrate, theksoi se “kostot më të larta të karburantit, së bashku me efektet pasuese në transportin detar, udhëtimet dhe tregtinë, ka të ngjarë të shtojnë presion të mëtejshëm mbi çmimet e konsumit.” Shpesh, kompanitë ia kalojnë të paktën një pjesë të kësaj shpenzimi konsumatorëve.

Marrë nga CNBC