Kalo te përmbajtja
Koha Jone Logo
  • Të fundit
  • Lajme
  • Aktualitet
  • WebTV
  • Rajoni
  • Bota
  • Politikë
  • Kosova
  • Ekonomi
  • Showbiz
  • Sporti
  • Shqip
  • English
Lexo në app
  • Shqip
  • English
  • Të fundit
  • Lajme
  • Aktualitet
  • WebTV
  • Rajoni
  • Bota
  • Politikë
  • Kosova
  • Ekonomi
  • Showbiz
  • Sporti
  • Lajme
  • Aktualitet
  • Politikë
  • Forum
  • WebTV
  • Editorial
  • Kosova
  • Rajoni
  • Bota
  • Sporti
  • Ekonomi
  • Showbiz
  • Kultura
  • Shëndeti
  • Teknologji
  • Intervista
  • Kronikë
  • Turizëm
  • Sociale
  • Historiku
Lajmet e fundit

Gazeta "KOHA JONË" themeluar si e pavarur më datë 11 Maj 1991
Botues: Nikoll LESI. Adresa e redaksisë: Rruga "Sami Frasheri", Pallatet e Aviacionit të Vjetër Nr. 2, TIRANA - ALBANIA

Site by

Opsionet e pamjes

Pamje shembull E diel, 22 Nëntor 2026, 18:32 PHOTO OF THE DAY në shtëpinë e Kongresit të Manastirit “PHOTO OF THE DAY në shtëpinë e Kongresit të Manastirit”- shkruan kryeministri Rama në pasditen e kësaj të diele.
Pamja e bardhë/e zezë
Madhësia e tekstit
  • Në trend
  • Qafë Thanë
  • Erion Veliaj
  • Messi
  • Grabitje Durrës
  • Xhensila Myrtezaj
  • Aksident në Fier
  • Spiropali
  • Vuçiç
Lajmet e fundit
Në trend
  • Qafë Thanë
  • Erion Veliaj
  • Messi
  • Grabitje Durrës
  • Xhensila Myrtezaj
  • Aksident në Fier
  • Spiropali
  • Vuçiç
KOHA JONË Lajmet e fundit, gjithmonë me ju
Instalo

Mitologjia ilire-shqiptare si ruajtëse e traditës

Kultura E diel, 14 Qershor 2026 13:45
Mitologjia ilire-shqiptare si ruajtëse e traditës
Shto te burimet e preferuara

Shpërnda

Facebook WhatsApp Email X

Legjenda e Rozafës potencialisht përfaqëson një sintezë të thellë kulturore. Ajo, ka gjasa, nuk është vetëm një mit themelimi lokal por gjithashtu një amalgamë e elementeve shpirtërore të kultit të Hyjneshës Nënë të Evropës së Vjetër. Legjenda e Rozafës ndriçon proceset e shtetndërtimit shqiptar dhe evidenton rolin e sakrificës dhe ndarjes si themele të formimit të pushtetit dhe institucioneve. Analiza krahasuese me mitologjitë indoeuropiane ofron një kuptim më të thellë të lidhjes midis mitologjisë dhe politikës moderne
Studiuesit shqiptarë dhe disa komparativistë e shohin Legjendën e Rozafës si një dëshmi të rëndësishme të lashtësisë dhe origjinës në rajon. Ky mit lidhet me trashëgiminë e miteve themeluese. Miti që na ka ardhur te Rozafa është miti i themelimit të Shkodrës apo shtetit ilir dhe ka ndodhur paralelisht me krijimin e mitit të themelimit të Romës. Kjo legjendë mund të rrjedhë nga miti ilir/paleoballkanik i krijimit (i ndarë me trakët dhe dakët), i cili vetë vjen nga miti i vjetër indoeuropian i krijimit.

Kalaja e Rozafës në Shkodër është një ndërtim i hershëm. Gërmimet vërtetojnë se muret e kështjellës (muret e ashtuquajtura ciklopike) datojnë nga shekulli IV apo fillimi i shekullit III p.e.s., duke dëshmuar se Shkodra (Scodra) ishte një qendër e rëndësishme politike dhe kulturore ilire në periudhën helenistike (shekulli III–I p.e.s.). Zihni Sako e konsideron Legjendën e Shkodrës më të vjetër se variantet serbe (të bazuara te vëllezërit Mrnjačević, shek. XIV) apo ato greke/rumune, për shkak të lidhjes së saj me këtë qytet ilir.

Reklamë Reklamo në Koha Jonë
Reklamë Reklamo në Koha Jonë

Edhe pse ka një nacionalizëm parokial në Ballkan, ku çdo grup etnik pretendon origjinën e baladës, Alan Dundes argumenton se origjina e kësaj balade mbetet thelbësisht indoeuropiane. Varianti i Rozafës mbetet unik për Besën (betimin) e mbajtur nga vëllai i vogël, por motivi i përgjithshëm i flijimit të murosjes (immurement) shfaqet gjerësisht në të gjithë Ballkanin.

ReklamëSwiss DigitalReklamo në Koha Jonë

Figurinë “Nëna me fëmijë”, Neoliti i vonshëm, Kultura e Vinçës, 5300 – 4500 p.e.s.

Një amalgamë e mitologjisë së “Evropës së Vjetër” dhe asimilimi indoeuropian
Legjenda e Rozafës, potencialisht përfaqëson një sintezë të thellë kulturore. Ajo, ka gjasa, nuk është vetëm një mit themelimi lokal (Sitiogonia), por gjithashtu një amalgamë e elementeve shpirtërore të kultit të Hyjneshës Nënë të Evropës së Vjetër (pare-indo-europiane) dhe ideologjisë flijuese patriarkale të Proto-Indo-Europianëve (PIE) (Dexter, 2019) (Dexter, 2014) (Dexter, 2006) (Rosenkvist, 2017) (Davranoglou et al., 2025a) (Gimbutas, 1996) (Shah, n.d.) (Dexter, 2018) (Stuckey, 2005).

Mund t'ju interesojë

NASA zbulon të dhëna të reja për mundësinë e ekzistencës së jetës aliene në sistemin tonë diellor

NASA zbulon të dhëna të reja për mundësinë e ekzistencës së jetës aliene në sistemin to...

20 Nëntor 2026, 17:31
400 vjet nga shugurimi Katedrales së Shën Pjetrit në Romë

400 vjet nga shugurimi Katedrales së Shën Pjetrit në Romë

19 Nëntor 2026, 08:40
Sadik Bejko: Shënime dhe mbresa nga “Oxhaku i Këlcyrës” i Mero Bazes

Sadik Bejko: Shënime dhe mbresa nga “Oxhaku i Këlcyrës” i Mero Bazes

18 Nëntor 2026, 22:04

Këto dy sisteme mitologjike, u përplasën gjatë procesit të indo-europianizimit të Ballkanit dhe u bashkuan në narrativën e Rozafës për të legjitimuar rendin e ri socio-politik (DeSmith, 2025; Lazaridis et al., 2025) (Davranoglou et al., 2025b). Ky flijim themelues, ndonëse i lokalizuar në një kala (Sitiogonia), vazhdon të dëshmojë rrënjët e tij PIE.

Trashëgimia e Evropës së Vjetër
Evropa e Vjetër, para ardhjes së proto-indo-europianëve, karakterizohej nga kultura matrifokale dhe theksi te Hyjnesha Nënë, e cila kontrollonte ciklin e jetës, vdekjes dhe rigjenerimit (që njihet si “Hyjnesha në fron” sipas figurinës së kulturës Vinça të gjetur në Prishtinë).

Marija Gimbutas argumenton se indoeuropianët (që ajo i quan “kurganët”), të cilët ishin patrilinealë dhe militaristë, depërtuan në Evropë dhe e transformuan apo zëvendësuan këtë kulturë të përqendruar te hyjnesha.

Gjatë indoeuropianizimit, hyjneshat e fuqishme të rigjenerimit u reduktuan në rëndësi ose u degjeneruan në monstra, shtriga (si Baba Yaga) ose figura të nënshtruara, duke iu caktuar kryesisht funksionit të tretë (pjelloria/prosperiteti) të ideologjisë trepjesëshe PIE.

Legjenda e Rozafës funksionon si pika e bashkimit mes këtyre dy sistemeve. Ajo përdor formën e dhunshme të flijimit proto-indo-europian (PIE) (vdekjen e një viktime për të garantuar themelin), por e ruan thelbin e funksionit amësor të Hyjneshës së Evropës së Vjetër.

Tutje, Moikom Zeqo (2011) e bën një lidhje mes Rozafës dhe Hyjneshës dardane (Dea Dardanica), që mes tjerash ishte hyjneshë e pjellorisë. Elementi (mitema) e prurjes së ushqimit nga Rozafa, mund të jetë një mbijetesë e funksionit të plleshmërisë së hyjneshave të periudhës klasike dhe “hyjneshës” multifunksionale neolitike siç definohet nga Gimbutas. Ngjashëm me Dea Dardanica, në funksionin e saj si kështjellë-mbajtëse, Rozafa del si hyjni tutelare e (qytet-)shtetit e krahasueshme me hyjnitë Dea Roma, Tykhe dhe Magna Mater/Kybele që shpesh paraqiten me kurorë murale (corona muralis). Këtu duhet theksuar se supozohet që Kybele e ka origjinën te hyjnesha nënë neolitike.

Formati PIE (themelimi i strukturës)
Flijimi i Rozafës (murimi i gjallë) është akti i nevojshëm për të ndaluar rrënimin e përsëritur të mureve. Ky është flijimi klasik themelues për të siguruar stabilitetin e një strukture, që është një motiv i përhapur gjerësisht në Ballkan. Në një plan më të gjerë, ky flijim shërben si një akt që “nënshtron” parimet natyrore të Evropës së Vjetër (që shkaktonin shembjen) ndaj rendit të ri të vendosur nga njeriu (mjeshtrit/vëllezërit).

Thelbi gjinocentrik neolitik
Kërkesa e Rozafës për të lënë pjesët e trupit të saj të lira (gjirin, syrin, këmbën e djathtë) ndoshta përbën elementin më të rëndësishëm para-indoeuropian dhe e dallon variantin shqiptar. Ndërsa në Kosmogoni copëtimi (dismemberment) shërben për krijimin homologjik të elementeve fizike (kockat bëhen male, mishi bëhet toka), te Rozafa ndarja shërben për mbijetesën dhe kujdesin e jetës. Rrjedhja e qumështit (një substancë gëlqereje) nga muri, e cila mblidhej si ilaç për nënat me probleme me gjidhënien, e shndërron Rozafën në një Hyjni Nutritive (Ushqyese) dhe shëruese. Ky insistim te funksioni i pjellorisë dhe amësisë shënon një ruajtje të thellë të kultit të Hyjneshës Nënë të Evropës së Vjetër në folklorin shqiptar. Te Rozafa, pushteti i vjetër matrifokal nuk është shkatërruar, por asimilohet në themelin e ri patriarkal. Kështjella (simbol i rendit të ndërtuar nga burrat) fiton stabilitet duke inkorporuar dhe vazhduar funksionin jetëdhënës të nënës. Kështu, te Rozafa, themelimi i fortifikimit ilir/shqiptar realizohet si një pakt i dhimbshëm ku vdekja (sakrifica PIE) mund të jetë themeluese vetëm nëse lejon që parimi i jetës (trashëgimia e Hyjneshës së vjetër) të vazhdojë të funksionojë, pavarësisht kufizimeve të reja.

Sa i përket pyetjes se a bazohet legjenda në flijim të vërtetë të një gruaje, nëse diskutimi i deritashëm nuk ka dhënë përgjigje të qartë, disa të dhëna nga praktika neolitike mund të ndihmojnë në këtë drejtim. Popullsia neolitike e kulturës së Vinçës ka praktikuar djegien e shtëpive (që dëshmohet edhe te gërmimet në Fafos, Mitrovicë) dhe para djegies ka bërë vendosjen ritualistike të figurinave të hyjneshave në një kënd të shtëpisë; dhe dihet që adhurimi i hyjnive është bërë në një kënd të veçantë të shtëpisë (Chapman, 2000; Chapman & Souvatzi, 2020). Besimet mitologjike të lidhura me këtë ritual mund të kenë mbijetuar të transformuara në mitologjinë e re të amalgamuara si flijim i hyjnisë femërore për zanafillën e rendit të ri të dominuar nga proto-indo-europianët e rinj.

Përfundime
Seb Bytyçi ndriçon proceset e shtetndërtimit shqiptar dhe evidenton rolin e sakrificës dhe ndarjes si themele të formimit të pushtetit dhe institucioneve. Analiza krahasuese me mitologjitë indoeuropiane ofron një kuptim më të thellë të lidhjes midis mitologjisë dhe politikës moderne. Në këtë kontekst, Rozafa nuk është vetëm figurë legjendare, por simbol i ndërthurjes së sakrificës personale me konsolidimin shoqëror dhe institucional.

Në përfundim, pavarësisht sfidave të metodologjisë dhe nacionalizmit në studimin e kësaj balade, legjenda e Rozafës shërben si një dëshmi komplekse e nevojës për një themel solid (moral dhe funksional). Ajo vazhdon të informojë përpjekjet për shtetndërtim, duke e bërë sakrificën dhe ndarjen një temë kyçe edhe në shoqërinë shqiptare bashkëkohore.

Bibliografia dhe pjesa e abstraktit janë hequr nga Redaksia.

Nga: Seb Bytyçi / Koha.net

Shto te burimet e preferuara

Shpërnda

Facebook WhatsApp Email X

Më të fundit

PHOTO OF THE DAY në shtëpinë e Kongresit të Manastirit
Para 14 minutash

PHOTO OF THE DAY në shtëpinë e Kongresit të Manastirit

𝐏𝐈𝐊𝐈𝐀𝐓𝐀 𝐄 𝐄𝐔𝐑𝐎𝐒 𝐃𝐇𝐄 𝐒𝐀𝐌𝐈𝐓𝐈 𝐈 𝐀𝐑𝐔𝐁𝐄̈𝐒 𝐄𝐍𝐃𝐄 𝐕𝐈𝐉𝐎𝐍!
Para 23 minutash

𝐏𝐈𝐊𝐈𝐀𝐓𝐀 𝐄 𝐄𝐔𝐑𝐎𝐒 𝐃𝐇𝐄 𝐒𝐀𝐌𝐈𝐓𝐈 𝐈 𝐀𝐑𝐔𝐁𝐄̈𝐒 𝐄𝐍𝐃𝐄 𝐕𝐈𝐉𝐎𝐍!

Barcelona përmbys Villarrealin 3-2 me tre gola në 10 minuta
Para 45 minutash

Barcelona përmbys Villarrealin 3-2 me tre gola në 10 minuta

BepiColombo hyn në orbitën e Mërkurit pas tetë vitesh udhëtim
Para 1 ore

BepiColombo hyn në orbitën e Mërkurit pas tetë vitesh udhëtim

Më të lexuarat

1 Elisa Spiropali: Unë jam ajo që fryj erën, sjell shiun, lëshoj breshërin, ngre cunamin, thaj detet, rrafshoj malet…
Para 6 orësh

Elisa Spiropali: Unë jam ajo që fryj erën, sjell shiun, lëshoj breshërin, ngre cunamin, thaj detet, rr...

2 Mbyllen hetimet, dërgohet për gjykim dosja e këngëtares Xhensila Myrtezaj
Para 7 orësh

Mbyllen hetimet, dërgohet për gjykim dosja e këngëtares Xhensila Myrtezaj

3 A do të shpallet me 28 Nëntor Lëvizja Studentore Kombëtare si forcë politike?
21 Nëntor 2026, 15:12

A do të shpallet me 28 Nëntor Lëvizja Studentore Kombëtare si forcë politike?

4 Erion Veliaj shkarkon dy drejtorë të Bashkisë si njerëz të Ramës
Para 20 orësh

Erion Veliaj shkarkon dy drejtorë të Bashkisë si njerëz të Ramës

Koha Jone Logo

E përditshme, e pavarur

  • Të fundit
  • Lajme
  • Aktualitet
  • WebTV
  • Rajoni
  • Bota
  • Sporti
  • Showbiz
  • Politikë
  • Forum
  • Kultura
  • Shëndeti
  • Editorial
  • Kronikë
  • Teknologji
  • Ekonomi
  • Turizëm
  • Sociale
  • Reklamo në Koha Jonë
  • Kontakt
  • Privacy Policy
Download on the App Store Get it on Google Play

Gazeta "KOHA JONË" themeluar si e pavarur më datë 11 Maj 1991
Botues: Nikoll LESI. Adresa e redaksisë: Rruga "Sami Frasheri", Pallatet e Aviacionit të Vjetër Nr. 2, TIRANA - ALBANIA

Site by
  • BOTUES & DREJTOR: Nikoll LESI
  • KRYEREDAKTOR: Daniel MUÇAKU
  • ZV/KRYEREDAKTOR: Redjon SHTYLLA
  • BORDI: Elsa KAMBERI, KRYETARE
  • NIPT: J71425013C

© 2026 KOHA JONE. All rights reserved.