Nga Albert Vataj
SOT, NË PËRVJETORIN E NDARJES NGA JETA
Më 9 prill 1961, në një dhomë spitali në periferi të Parisit, në heshtjen e një mërgimi të gjatë dhe të rëndë, mbylli sytë përgjithmonë Ahmet Zogu. Ishte 65 vjeç. Jo në Tiranën që e kishte ngritur mbi rrënojat e një rendi të paqëndrueshëm, jo mes njerëzve të tij, por larg, i ndjekur nga sëmundja dhe një mall i pashuar për kthim, një fat që historia shpesh ua rezervon atyre që guxojnë të ndërtojnë shtete në kohë rrëmuje.
Ai nuk ishte një lider i përsosur, dhe kjo është ndoshta arsyeja pse mbetet një figurë e gjallë për debat. Qeverisja e tij mbart gabime të rënda, vendime të diskutueshme dhe një stil autoritar që e vendos shpesh në shënjestër të kritikës. Por, përtej këtyre, mbetet fakti i pamohueshëm. Ai ishte arkitekti i një rendi shtetëror në një Shqipëri që ende kërkonte formën e saj politike dhe identitetin institucional.
Historiani britanik Bernd J. Fischer, një nga studiuesit më seriozë të periudhës, e cilëson Zogun si “një figurë komplekse, që stabilizoi Shqipërinë në një moment kur ajo rrezikonte të shpërbëhej”. Ky vlerësim nuk është një akt lavdërimi, por një përpjekje për ta parë atë në kontekstin brutal të kohës. Një Ballkan i trazuar, interesa të huaja përplasëse dhe një shtet i ri, ende i brishtë.
Ndërkohë, Noel Malcolm, në analizat e tij për historinë shqiptare, e përshkruan Zogun si një politikan pragmatist, që “kuptoi se mbijetesa e shtetit kërkonte më shumë se idealizëm, kërkonte kontroll, kompromis dhe shpeshherë vendime të ashpra”. Kjo e vendos figurën e tij në një dritë më pak romantike, por më reale. Një burrë shteti që operonte në kufijtë e mundësisë.
Megjithatë, hija më e rëndë që mbuloi emrin e tij nuk erdhi vetëm nga gabimet e tij, por nga makineria propagandistike e regjimit të Enver Hoxha. Për dekada, figura e Zogut u reduktua në një karikaturë, qëlluar në anatema, “tradhtar”, “hajdut”, “armik i popullit”. Ishte një narrativë e ndërtuar me përkushtim ideologjik, që nuk synonte të kuptonte historinë, por ta zëvendësonte atë. Dhe si çdo mit i fabrikuar mirë, ai mbijetoi gjatë, madje deri në ditët tona, duke ndikuar perceptimin kolektiv.
Filozofi Hannah Arendt ka shkruar se “historia bëhet e rrezikshme kur ajo përdoret si mjet, jo si kërkim i së vërtetës”. Në rastin e Zogut, historia shpesh u përdor si armë. Por koha, me gjithë ngadalësinë e saj, ka filluar të bëjë atë që propaganda nuk mundi ta ndalojë, rivlerësimin.
Si çdo figurë historike, Ahmet Zogu u përpëlit mes dy ekstremeve, anatemimit dhe glorifikimit. Ai nuk është as një mit i pastër, as një figurë për t’u rrëzuar pa mëshirë. Ai është produkt i një kohe të vështirë dhe një aktor i saj vendimtar. Me të nis një përpjekje serioze për institucionalizimin e shtetit shqiptar: administrata, ligji, monedha, marrëdhëniet diplomatike, elemente që sot duken të natyrshme, por që atëherë ishin akt themelimi.
Shkrimtari francez Albert Camus do të thoshte se “njeriu nuk është plotësisht fajtor për historinë që trashëgon, por është përgjegjës për atë që bën me të”. Zogu, me gjithë dritëhijet e tij, bëri diçka me historinë që gjeti, e formësoi atë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, pavarësisht gjithçkaje, akuzave, ekzilit, harresës së imponuar, ai mbetet një figurë që nuk mund të anashkalohet. Jo sepse ishte i vetmi burrshtetas që patëm, por sepse ishte ndër të paktët që guxoi të sillet si i tillë në një kohë kur shteti ishte ende një ide e brishtë.
Në fund, mbreti që u shua në ekzil nuk është thjesht një kapitull i mbyllur. Ai është një pyetje e hapur për ndërgjegjen historike shqiptare, a dimë ne të ndajmë njeriun nga miti, gabimin nga qëllimi, dhe propagandën nga e vërteta?