Nga Albert Vataj
Më 14 nëntor 1908, në Manastir, nisi punimet një nga ngjarjet më thelbësore të historisë sonë moderne, Kongresi i Alfabetit, trungu prej nga do të ngjizej gjuhësia e njësuar, kultura e përbashkët dhe, në mënyrë të tërthortë, vetë shteti shqiptar. Pa të, 28 Nëntori 1912 do të ishte një ditë më e largët, më e zbehtë, më e brishtë.
Kongresi i Manastirit nuk qe thjesht një mbledhje; ishte një betejë e madhe mendimesh, një ndeshje e ashpër mes ideve, besimeve, interesave, dhe vizioneve të ndryshme për Shqipërinë e ardhshme. Në atë dhomë të Manastirit u përplasën shekujt: Perëndimi me Lindjen, tradita me modernitetin, politika e ditës me identitetin e përjetshëm. Dhe nga kjo përplasje doli një fitore e qartë: shqipja duhej të shkruhej si një gjuhë e lirë, e qytetëruar dhe e njësuar, jo sipas tekave të oborreve të huaja, por sipas nevojës së kombit.
Në ditët e nxehta të atij nëntori, u lëkundën nerva e u tundën tavolina. Katër vilajetet shqiptare, diaspora, shoqëritë patriotike, klerikët e tri besimeve, rilindasit dhe veprimtarët e shtypit, të tërë mbërritën me pasionet dhe frikërat e tyre. Nga Bukureshti, Sofja, Bostoni e Siçilia, deri nga Shkodra, Korça, Gjirokastra e Kosova, të gjithë vinin me një qëllim: të vendosnin alfabetin shqiptar dhe me të, fatin e Shqipërisë.
Deri atëherë qarkullonin disa alfabete. Më i përhapuri ishte Alfabeti i Stambollit, i përgatitur nga rilindasit në kryeqytetin osman. Por mendimi i përgjithshëm ishte se shkronjat jo-latine pengonin unifikimin e kombit dhe nuk i shërbenin të ardhmes europiane të shqiptarëve. Prandaj shoqëria kulturoro-letrare “Bashkimi” mori nismën e thirrjes së Kongresit, që u drejtua nga një figurë përbashkuese: At Gjergj Fishta, i cili kryesoi komisionin e hartimit të alfabetit, ku përfshiheshin përfaqësues myslimanë, ortodoksë dhe katolikë – një pamje që dëshmonte qartazi shumëllojshmërinë dhe unitetin shpirtëror të shqiptarëve.
Takimi i fshehtë dhe vizioni i madh për arsimin shqiptar
Historia na ka lënë edhe një episod domethënës: një takim i fshehtë ndër delegatë, ku Shahin Kolonja propozoi një platformë të guximshme për t’u paraqitur në parlamentin osman. Aty parashikohej:
Mësimi nëpër shkolla të zhvillohej vetëm në gjuhën shqipe,
Turqishtja të hynte vetëm pas klasës së katërt,
Hapja e shkollave të larta shqiptare,
Dërgimi i studentëve shqiptarë në Europë e SHBA me bursa shtetërore,
Pagesa nga shteti osman e klerikëve katolikë e ortodoksë për të shmangur ndikimet e huaja.
Ishte një projekt vizionar, që tejkalonte kufijtë e kohës së vet. Nuk u paraqit kurrë zyrtarisht, por ai mbeti si një amanet i pashkruar i rilindasve: arsim, gjuhë, kulturë – themelet e një kombi të lirë.
Fitorja më e madhe shqiptare pa shtet
Në vetëm disa ditë, një popull i ndarë në vilajete, fe, klasa dhe dialekte, arriti të marrë një vendim që sot do të kërkonte vite negociata: miratimin e një alfabeti të përbashkët. Kjo mrekulli e Manastirit dëshmon se, edhe pa shtet, shqiptarët gjetën forcë të bashkohen për gjuhën e tyre.
Kongresi u mbyll më 22 nëntor 1908 me një vendim historik: përdorimin e gërmave latine, përmes një alfabeti të thjeshtë, të qartë dhe të përdorshëm, që do të hapte epokën moderne të letërsisë, arsimit dhe kulturës shqiptare.
Përtej një shekulli: Pse Manastiri mbetet aktual?
Sot, kur globalizimi shpesh i zhvesh gjuhët e vogla nga identiteti, Kongresi i Manastirit na flet më fuqishëm se kurrë:
se gjuha është atdheu i parë,
se kultura nuk mbijeton pa përpjekje,
se identiteti është zgjedhje, jo rastësi,
se bashkimi nuk ndodh vetiu, por kërkon vullnet, sakrificë dhe dije.
Shumëçka në historinë tonë ka qenë e trazuar, shpesh e hidhur, por alfabeti është triumfi ynë i qetë, i palëkundur, i pakthyeshëm. Ai është certifikata e lindjes së Shqipërisë moderne.
Falë atyre burrave të Manastirit – rilindas, klerikë, intelektualë, gazetarë, patriotë e vizionarë – sot ne kemi një gjuhë të përbashkët, një kulturë të shkruar, një traditë që vazhdon e jep fryt.
Pa alfabetin e Manastirit, nuk do të kishte shtet shqiptar, nuk do të kishte shkollë shqipe, nuk do të kishte letërsi shqipe, dhe ndoshta as vetëdije shqiptare. E gjithë kjo lindi në ato ditë të ftohta të nëntorit 1908.