Nga Albert Vataj
Në një kohë kur fjala shpesh rrezikon të shpërbëhet në zhurmë, ndërsa leximi të tkurret në një akt të përshpejtuar konsumimi, rikthimi tek thelbi i letërsisë, si përjetim, si gjykim estetik dhe si ndërgjegje, mbetet një akt i rrallë dhe i çmuar. Pikërisht në këtë dimension të lartë ku arti nuk është thjesht krijim, por edhe përgjegjësi ndaj kohës dhe kujtesës, vendoset dhe nderimi i këtij viti për një nga zërat më të veçantë të letrave shqipe.
Shkrimtari Zija Çela është vlerësuar me Çmimin Mbarëkombëtar Letrar “At Zef Pllumi” për veprën “Koka mbi katror”, një libër që dëshmon për një marrëdhënie të rrallë midis krijuesit dhe lexuesit, midis vëzhgimit kritik dhe përjetimit artistik. Ky çmim, që mban emrin e At Zef Pllumi, nuk është vetëm një dekoratë simbolike, por një akt vlerësimi që synon të mbajë gjallë një etikë të shkrimit dhe një përkushtim ndaj së vërtetës, ashtu siç e mishëroi vetë figura e tij.
Motivacioni i jurisë e vendos këtë vepër në një plan të lartë interpretimi: për ndjeshmërinë e spikatur ndaj krijimtarisë bashkëkohore, për leximin e thellë e të gjithanshëm të një epoke përtej kufizimeve formale, dhe për ruajtjen e freskisë së gjykimit estetik. “Koka mbi katror” nuk është thjesht një libër, por një hapësirë reflektimi ku ndërthuret përvoja e autorit me kërkimin e vëmendshëm të lexuesit, duke ndërtuar një dialog të hapur me kohën dhe me vetë aktin e krijimit.
Në këtë vepër, Zija Çela dëshmon se kritika letrare mund të jetë një formë arti më vete, një proces që nuk gjykon nga jashtë, por depërton në brendësi të tekstit, duke zbuluar shtresat e padukshme të kuptimit dhe duke i dhënë leximit një dimension të ri, më të thellë dhe më njerëzor. Kjo qasje pozitive, e përqendruar tek vlerat autentike, e bën librin një instrument të rëndësishëm në formësimin e ndërgjegjes estetike dhe kulturore.
Edicioni i këtij viti i çmimit, i mbajtur në Lezha, riktheu edhe një herë vëmendjen tek rëndësia e institucioneve kulturore dhe e iniciativave që promovojnë letërsinë cilësore. Në hijen e trashëgimisë së At Zef Pllumi, ky aktivitet dëshmon se kultura nuk është një luks i kohëve të qeta, por një nevojë e përhershme për të mbajtur gjallë identitetin dhe vetëdijen tonë kolektive.
Nderimi i Zija Çela me këtë çmim është më shumë se një sukses individual; është një afirmim i një tradite letrare që kërkon thellësi, ndershmëri dhe përkushtim. Është një kujtesë se letërsia, kur i qëndron besnike vetes, mbetet një nga format më të fuqishme për të kuptuar njeriun dhe botën që ai ndërton.
Lezha, me këtë ngjarje, nuk është vetëm një vendpritëse ceremoniale, por një hapësirë ku fjala merr peshë, ku kujtesa bëhet akt dhe ku kultura vijon të jetë një shërbim ndaj së ardhmes.