Protestat për të mbrojtur Zvërnecin, Lea Ypi: Shqipëria mund të bëhet shembull për Europën

Filozofja dhe akademikja Lea Ypi ka vlerësuar protestat e të rinjve kundër projekteve të zhvillimit në zonat e mbrojtura bregdetare, duke i cilësuar ato si një shenjë të rëndësishme të ringjalljes së aktivizmit qytetar në Shqipëri. Në një artikull kushtuar debatit mbi investimet strategjike dhe projektet e propozuara nga biznesmeni Jared Kushner në bregdetin shqiptar, Ypi argumenton se modeli aktual i zhvillimit ekonomik, i mbështetur te turizmi luksoz dhe pasuritë e paluajtshme, rrezikon të thellojë pabarazitë sociale dhe të dëmtojë mjedisin.

Shkrimi i plotë

”Kështu e gjetëm. Notuam deri në ishull, bëmë një ecje zbathur deri në majë dhe thjesht u magjepsëm. Dhe gjatë shumë viteve, zhvilluam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij”. Nëse gruaja që po shprehte dëshirën për të përmirësuar një ishull të huaj do të kishte zbritur nga një varkë kontrabandistësh, ëndrra e saj do të ishte shuar në një nga ato qendrat e ndalimit të emigrantëve që qeveria shqiptare ka ndërtuar së fundmi me Italinë.

Por varka në fjalë ishte një jaht me vlerë miliona dollarë, dhe gruaja që po ngjitej zbathur në majë ishte Ivanka Trump. Realizimi i ëndrrës thjesht kërkonte thirrjen e kryeministrit të vendit, Edi Rama, dhe ofrimin e bashkëshortit të saj, Jared Kushner, dhe një prej kompanive të tij për të kthyer një zonë të mbrojtur të faunës së egër në pasuri të paluajtshme luksoze.

Qeveria shqiptare këmbëngul se nuk është finalizuar asnjë marrëveshje. Por as nuk e ka fshehur entuziazmin. Kush mund ta fajësojë? Pas dekadash tranzicioni nga komunizmi në kapitalizëm dhe negociatash të zgjatura për anëtarësim në BE, Shqipëria ka humbur më shumë se 1.2 milion qytetarë për shkak të migrimit.

Ka nivele të ulëta të industrisë prodhuese, një sektor bujqësor që ka nevojë urgjente për modernizim dhe një sektor të arsimit të lartë në krizë që nga privatizimet universitare të viteve 1990. Pa kapital industrial, financiar apo njerëzor për të ofruar në tregun global, e vetmja gjë që i ka mbetur për të shitur është natyra. Edhe turizmi, i cili së fundmi është në rritje, ka kërkuar një fushatë të koordinuar të qeverisë për të përmirësuar imazhin e vendit.

Zhvillimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e mjedisit janë të lehta për t’u kërkuar, por të shtrenjta dhe të vështira për t’u realizuar. Nën globalizimin konkurrues, pasuritë e paluajtshme dhe turizmi luksoz gjenerojnë rritje më shpejt, edhe nëse rrisin pabarazinë dhe shterojnë burimet natyrore. Modelet që ofrohen janë ato që vendet më të pasura i provuan 30 vite më parë dhe tani pendohen për to.

Shqiptarët e dinë se spekulimi me pasuri të paluajtshme pa mbështetjen e shtetit do të thotë që qytetarët e zakonshëm do ta kenë të vështirë të blejnë një apartament ose të paguajnë qiranë. Ata e dinë se turizmi luksoz do të thotë që pushimet në vendin tënd bëhen privilegj për pak njerëz.

Pa sindikata që mund të përmenden dhe me një lëvizje punëtore që shfaqet vetëm në pamjet e paradave të 1 Majit të epokës komuniste, kushtet e punës janë aq shfrytëzuese saqë vetëm ata nga vende edhe më të dëshpëruara janë të gatshëm të pranojnë punët që krijohen. Shqiptarët thjesht i mbledhin gjërat dhe largohen në vende të tjera, ku përballen me abuzim dhe ksenofobi. Ata mbajnë kokën ulur, duke e ditur se ky është çmimi që duhet paguar për një të ardhme për fëmijët e tyre.

Në maj të vitit 2025, Partia Socialiste në pushtet fitoi zgjedhjet për herë të katërt. Me rreth 44%, pjesëmarrja ishte në një nivel historikisht të ulët, pavarësisht zgjerimit të votës për diasporën shqiptare për herë të parë.

Nuk kishte asnjë program elektoral, as debat parimor me opozitën (udhëheqësi i së cilës, Sali Berisha, shfaqej kryesisht i paraqitur si buf në rrjetet sociale të qeverisë). Në një vend ku më shumë se 90% e qytetarëve mbështesin integrimin evropian, mjaftonte të vendoseshin në billborde fotografi të pasaportave evropiane dhe të përsëritej një datë e vetme: anëtarësimi deri në vitin 2030.

Kjo është ana tjetër e integrimit evropian: kritika ndaj qeverisë shndërrohet në opozitë ndaj vetë Evropës. Nuk ka zgjedhje mes vizioneve konkurruese të shoqërisë, por vetëm mes menaxherëve të ndryshëm të të njëjtit trajektore të pashmangshme. Me politikën e reduktuar në qeverisje teknokratike, e vetmja mënyrë për të lexuar konfliktin politik është “korrupsioni”: sikur shoqëritë postkomuniste ta kishin atë në gjak, sikur problemi të ishin shkeljet individuale dhe jo vetë rregullat.

Për shumë vite, shqiptarët e pranuan këtë me të njëjtin fatalizëm me të cilin pranohet një fatkeqësi natyrore. Tani, të rinjtë po kundërpërgjigjen. Protestat aktuale lidhen me një ligj të fundit për investimet strategjike, i cili forcon kapjen oligarkike të shtetit.

Situata u përshkallëzua kur makineri të rënda hynë në një zonë të mbrojtur bregdetare dhe një video virale tregoi roje private duke rrahur një protestues ndërsa policia e shtetit qëndronte e palëvizur.

Një brez i mësuar të mendojë se e vetmja pyetje është sa shpejt të ndërtohet infrastruktura për turizmin, sa shpejt të integrohet në BE, sa efikase të tërhiqen investimet, tani po pyet: a duhet të jetë kështu? A duhet që demokracia të jetë sundimi i një grushti të pasurish super të pasur?

Është një shembull frymëzues i aktivizmit qytetar që nuk e kisha parë që nga rënia e komunizmit, dhe i cili pa dyshim është bërë më i dukshëm nga vëmendja mediatike ndaj familjes Trump. Por pse tani? Opozita ka provuar për vite me radhë të mobilizojë publikun kundër “korrupsionit”. Në parlament janë ndezur zjarre dhe janë hedhur kokteje molotov ndaj ndërtesave qeveritare. Por në rastin e Kushner-it, opozita është në një mendje me qeverinë.

Ndoshta kjo ka bërë të mundur që mijëra të rinj të mbushin rrugët: siguria se mosbindja nuk do të kapet. Është prekëse t’i shohësh teksa këndojnë, kërcejnë, pastrojnë rrugën pas protestave dhe i japin lule policisë. Ndryshe nga opozita e vjetër, ata nuk po heqin dorë nga shteti, por po këmbëngulin që ai u përket atyre.

Në vitet e fundit, përgjigjja ndaj përjashtimit politik në Evropën postkomuniste ka qenë rritja e lëvizjeve ksenofobe. Vetëm e djathta ekstreme ka përfituar nga protestat anti-sistem. Rasti i Shqipërisë tregon se një lloj tjetër mobilizimi është i mundur. Larg nacionalizmit regresiv apo nostalgjisë, thirrja e vetme e lëvizjes “Shqipëria nuk është në shitje” pasqyron diçka që qeveria socialiste e ka harruar: se vetërespekti është parakusht për t’u respektuar nga të tjerët, dhe se një popull që është i gatshëm të shesë shpirtin për investime do të zbulojë në fund se shpirti ishte e vetmja gjë me vlerë që kishte.

Ka diçka të admirueshme dhe njëkohësisht të brishtë në një lëvizje pa udhëheqës, pa program, pa infrastrukturë për t’u mbajtur në afat të gjatë. Lëvizjet pa drejtues janë më të vështira për t’u kapur, por më të lehta për t’u infiltruar dhe shpërndarë. Për të qenë efektive, ato duhet të kalojnë nga rezistenca në propozim, duke gjetur unitetin politik që është shtypur nga bashkimi rreth një kauze të vetme.

Megjithatë, për sa kohë që politika demokratike kontrollohet nga një grusht i pasurish, politikanët vijnë e shkojnë, gjyqet kundër korrupsionit plotësojnë nevojën për ndëshkim dhe aktivizmi qytetar jep iluzionin e ndryshimit. Një nga një, shoqëritë përfundojnë në të njëjtat paradokse të zhvillimit kapitalist. Sfida nuk është vetëm si të zëvendësohen individët, por si të ndërtohet një sistem i ri.

Megjithatë, për një herë, Shqipëria nuk ka nevojë të “arrijë” Evropën, ajo mund ta udhëheqë. Një brez i gatshëm të mobilizohet për një model alternativ zhvillimi, që refuzon kapjen oligarkike dhe lidh mbrojtjen e mjedisit me legjitimitetin demokratik, nuk duhet të frikësohet por të vlerësohet. Në vend që të bëhet “si pjesa tjetër e Evropës”, siç thoshte slogani i vjetër, Shqipëria mund t’i mësojë kontinentit të vjetër një mësim për vetërespektin.