Nga Albert Vataj
Duke marrë shkas nga një publikim i studiueses Luljeta Dano, ku një seri ornamentesh të Xhubletës vijnë në dritë përmes albumit të saj “Shqiponja dykrenore e Xhubletës”, shqyrtimi i këtij motivi kapërcen kufijtë e etnografisë dhe na fut në zemër të një trashëgimie që është njëkohësisht mit, kujtesë, arkeologji kulturore dhe dëshmi e identitetit të pandarë shqiptar. Xhubleta, një veshje 4 mijëvjeçare e cila sot njihet si një nga artefaktet e rralla të kulturës evropiane parahistorike, nuk është vetëm një objekt muzeor, ajo është alfabeti etnografik i shqiptarëve, një tekst i lashtë i shkruar me simbole që kanë mbijetuar epoka, perandori dhe ndryshime civilizimi.
Në këtë alfabet të shenjuar me qëllim dhe simbolikë, shqiponja dykrenore zë vendin kryesor. Ajo nuk kryen rol dekorativ; ajo është kodi më i lashtë i identitetit tonë shpirtëror, një shenjë e mistershme e cila i paraprin shtetit, flamurit dhe heraldikës sonë historike me mijëra vjet.
Është e domosdoshme të pranojmë një fakt të pamohueshëm, se shqiponja dykrenore që shfaqet në lojën grafike të Xhubletës nuk ka asnjë lidhje me shtetin modern shqiptar. Ajo është shumë më e vjetër se flamuri, shumë më e thellë se heraldika dykrenore e Kastriotëve, dhe e dokumentuar në kultura të ndryshme të epokës së bronzit dhe të neoliti të vonë, në kulturat ilire, në artin trak, në ornamentikën e Ballkanit perëndimor dhe në artefaktet e popullatave indo-evropiane.
Në thelb, motivi është mbetje e një botëkuptimi arkaik ku njeriu e interpretonte natyrën nëpërmjet simboleve të fuqisë kozmike. Lidhja me Xhubletën dëshmon vazhdimësinë e pandërprerë kulturore nga civilizimet e hershme tek identiteti shqiptar.
Në figurën e shqiponjës me dy krerë jeton një ide universale, zotërimi i hapësirës kozmike.
Dy krerët shohin lindjen dhe perëndimin – dy drejtimet e ciklit të përjetshëm të dritës.
Ato bashkojnë qiellin dhe tokën, duke sinjalizuar lidhjen e të gjallëve me të parët.
Figurojnë binomin e ekzistencës, ditë–natë, mashkull–femër, jeta–vdekja.
Përfaqësojnë dy parimet e krijimit që në bashkim japin jetën.
Në këtë mënyrë, shqiponja dykrenore nuk është një shpend, është një strukturë kozmologjike, një emblemë e ekuilibrit të forcave dhe e pushtetit të dritës mbi errësirën.
Ndryshe nga heraldika ku shqiponja i takon prijësve, dinastive dhe ushtrive, në Xhubletë ajo lidhet me figurinë e gruas. Kjo është një nga dallimet më të mëdha të simbolit shqiptar krahasuar me përdorimet e tjera të shqiponjës dykrenore në botë.
Në Xhubletë, shqiponja nuk i atribuohet luftëtarëve, por nënës, mbretëreshës së shtëpisë, gardianes së zjarrit dhe trashëgimisë. Në brez, në “shpinë”, ose në panelet dekorative, ajo bëhet, shenjë e autoritetit të femrës si qendra e familjes; emblemë e kujtesës së transmetuar brez pas brezi; mburojë e padukshme që mbron shtëpinë dhe farefisninë; simbol i pjellorisë, jetësimit dhe rigjenerimit.
Disa studiues e interpretojnë si hyjni mbrojtëse që ruan trungun familjar, një rol që ndërlidh mitin me funksionin praktik të veshjes.
Në shumë xhubleta të ruajtura, shqiponja dykrenore është e stilizuar deri në abstraksion. Ndonjëherë duket më shumë si një figurë gjeometrike sesa një shpend i realizuar, një fakt që flet shumë, është simbol i epokave ku figurat sacre nuk antropomorfizoheshin; ka marrë formë të figurës gjeometrike, tipike për kulturat e bronzit; funksiononte si kod komunikimi, që kuptohej vetëm nga të iniciuarit e komuniteve të lashta.
Ky stilizim nuk është varfërim artistik; është reduktim në esencë, në parim, në arketipin e pastër të simbolit.
Ajo që e bën shqiponjën dykrenore të Xhubletës të jashtëzakonshme nuk është vetëm lashtësia, por vijimësia e saj e pasfiduar. Nga artefaktet prehistorike tek Xhubleta e Malësisë së Madhe, simboli ka kaluar si një flijim i shenjtë i kulturës shqiptare.
Gratë malësore e ruajtën si një pjesë të shpirtit arkaik, ndërkohë që historia ndryshonte regjime, fe, kufij e perandori. Ndërsa flamuri modern mori shqiponjën nga heraldika mesjetare, Xhubleta e ruajti nga koha para se shqiptari të shkruante historinë e vet me shkronja.
Kjo është arsyeja pse shqiponja dykrenore e Xhubletës është e pakrahasueshme, ajo nuk rrëfen thjesht ikonografinë tonë, ajo dëshmon vazhdimësinë tonë.
Motivi i shqiponjës dykrenore në Xhubletë është më shumë se dekor, më shumë se art, më shumë se simbolikë, është rrëfimi më i lashtë i përkatësisë shqiptare. Përmes saj, Xhubleta nuk është veshje, por kod; nuk është traditë, por tekst i gdhendur i historisë sonë të pashkruar, është ndoshta flamuri i parë që përcaktoi rrugëtimin tonë histori.
Në çdo thurje, në çdo simbol, në çdo vijë që ndërtohet mbi të, jeton një botë e lashtë ku gruas i besohej jeta, kujtesa dhe mbrojtja e trungut njerëzor. Shqiponja dykrenore, si një hyjni e heshtur, ka mbijetuar shekujve si manifest i identitetit tonë dhe si dëshmi se kombi që e mbajti këtë simbol të shenjtë mbi supe ishte i vetëdijshëm për veten shumë përpara se të quhej Shqipëri.
