Jesse Owens, amerikani me ngjyrë, i cili me një fitore arriti që të rrëzonte në Berlin mitin e racës superiore

Nga Albert Vataj

Plot 90 vite më parë, më 3 gusht 1936, në stadiumin monumental të Berlinit, aty ku regjimi nazist kishte ngritur një skenë gjigante për të glorifikuar ideologjinë e tij, historia mori një kthesë që as propaganda më e sofistikuar nuk mundi ta ndalte. Në zemër të Gjermanisë hitleriane, përballë tribunës ku ndodhej Adolf Hitleri, një djalosh afro-amerikan nga Shtetet e Bashkuara, Jesse Owens, u shndërrua në simbolin më të fuqishëm të triumfit të njeriut mbi paragjykimin.

Në finalen e 100 metrave, garën më prestigjioze të atletikës olimpike, Owens kaloi vijën e finishit në 10.3 sekonda, duke fituar medaljen e parë të artë të një vere që do të hynte përgjithmonë në histori. Nuk ishte thjesht një fitore sportive. Ishte një goditje morale ndaj një ideologjie që pretendonte se historia, qytetërimi dhe e ardhmja i përkisnin vetëm një “race superiore”.

Lojërat Olimpike të Berlinit ishin konceptuar nga makineria propagandistike e Joseph Goebbels si një spektakël i madh politik. Çdo detaj ishte menduar për të dëshmuar, sipas pretendimeve naziste, epërsinë e racës ariane. Stadiumi ishte i mbuluar nga flamujt me svastikë, ndërsa miliona sy nga e gjithë bota ndiqnin atë që regjimi shpresonte të ishte triumfi i ideologjisë së tij.

Por historia kishte përgatitur një protagonist krejt tjetër.

Jesse Owens ishte biri i një familjeje të varfër fermerësh nga Alabama. Ai kishte njohur varfërinë, segregacionin dhe diskriminimin shumë kohë përpara se të mbërrinte në Berlin. Student në Universitetin Shtetëror të Ohajos, ai nuk përfaqësonte vetëm një komb; ai mishëronte aspiratën e miliona njerëzve që ëndërronin të gjykoheshin për aftësitë dhe jo për ngjyrën e lëkurës.

Në pistën olimpike, ai sfidoi jo vetëm atletët më të mirë të botës, por edhe vetë mitologjinë politike mbi të cilën Hitleri përpiqej të ndërtonte Perandorinë e Tretë.

Rreth qëndrimit të Hitlerit ndaj Owens-it janë krijuar me kalimin e kohës edhe mite. Raportimet bashkëkohore tregojnë se, pasi kishte përshëndetur fituesit gjermanë në ditën e parë të garave, Hitleri u këshillua nga organizatorët dhe nga Komiteti Olimpik që ose t’i përshëndeste të gjithë fituesit, ose askënd. Ai zgjodhi alternativën e dytë. Megjithatë, në ndërgjegjen kolektive mbeti ideja se diktatori nuk pranoi ta nderonte atletin afro-amerikan, sepse fitorja e tij ishte një kundërshtim i gjallë i teorisë racore naziste.

Por Jesse Owens nuk kishte nevojë për miratimin e një diktatori.
Publiku gjerman e priti me admirim të jashtëzakonshëm. Stadiumi shpërtheu në duartrokitje, ndërsa emri i tij u thirr vazhdimisht nga tribunat. Për disa çaste, sporti arriti të bënte atë që politika nuk mundej: të bashkonte njerëzit përballë madhështisë së talentit njerëzor.

Dhe ky ishte vetëm fillimi.
Brenda pak ditësh, Owens fitoi edhe tre medalje të tjera të arta: në garën e 200 metrave, në kërcimin së gjati, ku zhvilloi një duel të paharrueshëm me atletin gjerman Luz Long, i cili, me një gjest fisnikërie sportive, e ndihmoi rivalin e tij amerikan të kualifikohej në finale; si dhe në stafetën 4×100 metra.

Katër medalje të arta në një Olimpiadë.

Një arritje që nuk përfaqësonte vetëm përsosmërinë atletike, por rrëzonte me forcën e fakteve një ideologji të tërë. Çdo medalje ishte një argument kundër racizmit; çdo rekord ishte një përgënjeshtrim i propagandës; çdo hap mbi pistë ishte një fitore e dinjitetit njerëzor.
Miqësia mes Jesse Owens dhe Luz Long mbetet një nga episodet më fisnike në historinë olimpike. Dy sportistë, të ndarë nga propaganda, nga politika dhe nga kombësia, zgjodhën të bashkoheshin në emër të respektit dhe të sportit. Vite më vonë, Owens do të shkruante se të gjitha medaljet e arta nuk kishin për të sa vlente ajo miqësi.

Megjithatë, ironia e historisë nuk përfundoi në Berlin.
Kur u kthye në Shtetet e Bashkuara, Jesse Owens nuk u prit si një hero nga vendi i tij. Amerika vazhdonte të jetonte nën hijen e segregacionit racor. Presidenti Franklin D. Roosevelt nuk e ftoi në Shtëpinë e Bardhë dhe nuk i dërgoi një telegram urimi. Vetë Owens do të shprehej më vonë me hidhërim se nuk ishte Hitleri ai që e kishte fyer më shumë, por vendi i tij, ku ende nuk mund të hynte nga dera kryesore e shumë hoteleve dhe restoranteve për shkak të ngjyrës së lëkurës.

Ky kontrast e bën historinë e tij edhe më të madhe.
Sepse Jesse Owens nuk fitoi vetëm katër gara.
Ai fitoi një betejë morale që vazhdon të frymëzojë edhe sot.
Në fotografitë e ceremonive të medaljeve mbetet një detaj me një forcë të jashtëzakonshme simbolike. Ndërsa protokollet e kohës zhvilloheshin nën hijen e ceremonialit nazist dhe përshëndetjeve të diktuara nga regjimi, Owens qëndronte me qetësinë dhe dinjitetin e një kampioni amerikan, pa u përkulur përballë simbolikës së urrejtjes. Ai nuk kishte nevojë për gjeste sfiduese; vetë prania e tij mbi podium ishte sfida më e madhe ndaj ideologjisë së superioritetit racor.
Ai u bë zëri i të gjithë atyre që nuk kishin zë.
U bë dëshmia se talenti nuk njeh racë, se dinjiteti nuk ka ngjyrë dhe se madhështia njerëzore nuk lind nga gjaku, por nga karakteri.

Prandaj Jesse Owens nuk mbetet vetëm një legjendë olimpike. Ai është një nga figurat më të ndritura të historisë moderne, një njeri që me katër medalje ari arriti të rrëzonte një nga mitet më të rrezikshme që kishte prodhuar shekulli XX.
Ai vrapoi më shpejt se rivalët.
Më shpejt se propaganda.
Më shpejt se urrejtja.
Dhe për këtë arsye, emri i tij vazhdon të qëndrojë në panteonin e sportit botëror si një monument i lirisë, barazisë dhe dinjitetit njerëzor.