Nga Albert Vataj
Në kapitullin e 22-të të romanit “Un uomo” (“Një njeri”, 1979), një prej veprave më të fuqishme autobiografike, filozofike dhe letrare të Oriana Fallaci, shkrimtarja italiane nuk rrëfen vetëm jetën e Alexandros Panagoulis (Alekos), por ngre një monument letrar për njeriun që refuzon të dorëzohet përballë dhunës, tiranisë dhe poshtërimit.
Panagoulis, poeti i revoltës dhe simboli i rezistencës greke kundër diktaturës së Kolonelëve, bëhet në këtë vepër më shumë se një personazh: ai shndërrohet në një arketip të njeriut që zgjedh vuajtjen në emër të lirisë, vetminë në emër të së vërtetës dhe sakrificën në emër të dinjitetit.
Përmes zërit të tij, Fallaci zhvillon një nga reflektimet më të thella mbi natyrën e lirisë. Ajo nuk e sheh lirinë si një gjendje të dhënë, as si një privilegj që i falet njeriut nga pushteti apo historia. Për të, liria është një ëndërr e paarritshme plotësisht, por pikërisht kjo pamundësi e bën atë të shenjtë. Njeriu nuk lufton sepse e ka sigurinë e fitores; lufton sepse pa atë ëndërr humbet vetveten.
“Liria e vërtetë, liria e pastër, ekziston vetëm në ëndërr. Liria është një ëndërr. Për ta ndjekur këtë ëndërr, për t’i kapur të paktën hijen, për ta materializuar të paktën pasqyrimin, njeriu lufton, torturohet dhe vdes…”
Në këtë vizion, liria nuk është thjesht një e drejtë politike, por një kategori morale dhe ekzistenciale. Ajo është forca që e ndan njeriun nga qenia që jeton vetëm sipas instinktit. Pa këtë kërkim, Fallaci thotë se edhe inteligjenca humbet kuptimin, krijimtaria shuhet dhe dallimi mes së mirës dhe së keqes, së bukurës dhe së shëmtuarës, bëhet i pamundur.
Jeta e reduktuar vetëm në ciklin biologjik, të ushqehesh, të flesh, të riprodhohesh dhe të vdesësh — për Fallacin nuk është jetë e plotë, por një ekzistencë e zhveshur nga madhështia e shpirtit. Njeriu bëhet vërtet njeri vetëm atëherë kur pyet, kundërshton dhe zgjedh.
Një nga idetë themelore të filozofisë së Fallacit është “Jo”-ja kategorike. Për të, refuzimi nuk është thjesht kundërshtim; është dëshmia më e fuqishme se njeriu zotëron një vullnet të lirë.
Në rastin e Panagoulisit, ky “Jo” u bë një akt absolut ekzistence. Ai mund të kishte zgjedhur heshtjen, kompromisin, shpëtimin personal. Por ai zgjodhi burgun, torturën dhe izolimin, sepse pranimi i diktaturës do të ishte një vdekje më e thellë se vdekja fizike.
Për Fallacin, një njeri mund të humbasë gjithçka: lirinë, trupin, sigurinë, madje edhe jetën, por nëse ruan aftësinë për të thënë “Jo”, ai ende mbetet zot i vetes.
Në këtë këndvështrim ndihet një afërsi e fuqishme me mendimin ekzistencialist të Albert Camus, veçanërisht me esenë “Miti i Sizifit”, ku njeriu përballet me absurditetin e ekzistencës dhe megjithatë vazhdon të shtyjë “gurin” e tij përpjetë.
Ashtu si Sizifi i Kamysë, edhe heroi i Fallacit nuk fiton sepse arrin majën; fiton sepse nuk pranon të pushojë së luftuari. Kuptimi nuk lind nga rezultati, por nga qëndrimi moral përballë fatit.
Revolta bëhet kështu një formë dinjiteti. Edhe kur është e dënuar të dështojë, ajo e shpëton njeriun nga humbja më e madhe: pranimi i skllavërisë si një gjendje normale.
Një prej pikave më të ashpra të kritikës së Fallacit nuk drejtohet vetëm ndaj diktatorëve, por edhe ndaj atyre që pranojnë heshtjen. Ajo nuk e sheh tiraninë vetëm si produkt të dhunës së pushtuesit, por edhe si pasojë të dorëzimit të të nënshtruarit.
Për të, tragjedia më e madhe nuk është vetëm ekzistenca e skllevërve, por fakti që disa njerëz mësohen me zinxhirët e tyre dhe pushojnë së ëndërruari për lirinë.
“Lindim skllevër, dakord”, shkruan ajo në thelb, “por asgjë nuk është më e dhimbshme se një skllav që pranon të jetë i tillë”. Sepse në çastin kur njeriu heq dorë nga zgjedhja, ai heq dorë nga ajo që e bën unik në univers.
“Un uomo” nuk është vetëm historia e një dashurie tragjike mes Fallacit dhe Panagoulisit. Është një traktat letrar mbi njeriun përballë pushtetit, frikës dhe vdekjes. Është një pyetje e madhe filozofike: çfarë mbetet nga njeriu kur i merret gjithçka?
Për Fallacin përgjigjja është e qartë: mbetet zgjedhja. Mbetet aftësia për të mos u përkulur. Mbetet revolta.
Sepse një jetë e jetuar në gjunjë mund të jetë e gjatë, por një jetë që ka ruajtur dinjitetin, edhe nëse është e shkurtër dhe e dhimbshme, mbart një fitore më të madhe se çdo triumf material.
Në botën e Fallacit, njeriu nuk matet me atë që posedon, por me atë që refuzon të humbasë: lirinë e shpirtit.