Albert Vataj
Në një ankand që mbushi botën e artit me habi, piktura e Gustav Klimt-it, “Portreti i Elisabeth Lederer”, u shit për 236.4 milionë dollarë. Por pas çdo brushi të shtruar me art dhe pas çdo aureole të artë që ndriçon vajzën e portretizuar, fshihet një histori që shtrihet përtej kornizës, përtej kohës dhe përtej pasurisë.
Elisabeth Lederer, vajza e një familjeje hebreje me koleksione arti të pasura, u rrit në Vjenë në një botë të ndërtuar mbi privilegje dhe kulturë, por edhe mbi rrezikun që do të vinte me erën e zezë të nazizmit. Piktura e Klimt-it, realizuar midis viteve 1914 dhe 1916, nuk ishte thjesht një imazh; ishte një mburojë vizuale, një shenjë e bukurisë dhe dinjitetit që do t’i shpëtonte jetën në kohët më të errëta.
(Foto: “Bildnis Elisabeth Lederer” i Gustav Klimt, i shitur për 236 milionë dollarë në ankand, Sotheby’s/The Associated Press)
Kur Austria u aneksua nga nazistët në 1938, familja Lederer humbi pothuajse gjithçka. Koleksionet e artit u konfiskuan, shumë vepra u shkatërruan nga zjarri, babai i saj vdiq, bashkëshorti e braktisi, dhe fëmija i saj i vetëm nuk mbijetoi. E vetme, në një qytet që po ndryshonte në një botë të huaj dhe të rrezikshme, Elisabeth qëndroi e gjallë, duke mbajtur mbi supe tragjedinë e humbjes dhe misterin e shpëtimit të saj.
Piktura e Klimt-it, konsideruar “shumë hebraike” për t’u konfiskuar, u ruajt veçmas dhe iu kthye vëllait të saj pas Luftës, duke u bërë një dëshmi e përjetshme e mbijetesës. Ajo nuk ishte thjesht një portret; ishte një vërtetim i jetës dhe i kujtesës, një ftesë për të reflektuar mbi atë që arti mund të bëjë: të ruajë dinjitetin njerëzor kur gjithçka tjetër bie.
Sot, kur sytë e botës u kthyen nga ngjyra e artë dhe linjat e delikatesës së Klimt-it, shifra që e shoqëroi ankandin nuk ishte vetëm një vlerë ekonomike. Ishte një kujtesë se arta jeton më shumë se njeriu, dhe shpeshherë ajo mban mbi supet e saj historinë më të dhimbshme, por edhe më triumfuese të njerëzimit.