Nga Albert Vataj
Shtatë shekuj pas vdekjes së tij në Ravenna, më 1321, i dërrmuar nga dhimbja e mërgimit larg Florence së dashur, Dante Alighieri vazhdon të flasë me një zë që nuk i përket vetëm së kaluarës, por ndërgjegjes së çdo kohe. Autori i “Komedisë Hyjnore” nuk është thjesht një monument letrar, ai është një udhërrëfyes shpirtëror, një arkitekt i shpresës që e fton njeriun modern jo vetëm të lexojë, por të ecë bashkë me të, në kërkimin e së vërtetës dhe të dashurisë së amshuar.
Këtë dimension e thekson fuqishëm Pope Francis në Letrën Apostolike Candor lucis aeternae (“Shkëlqimi i dritës së amshuar”), botuar më 25 mars 2021, në solemnitetin e Annunciation. Data nuk është e rastësishme: misteri i Mishërimit, që buron nga “Fiat”-i i Marisë, përbën – siç vëren Papa – bërthamën frymëzuese të gjithë vizionit dantesk. Pikërisht në këtë “shkëmbim të mrekullueshëm” ndërmjet hyjnores dhe njerëzores, ku Zoti hyn në histori dhe njeriu ftohet të marrë pjesë në jetën hyjnore, gjen themelin edhe struktura metafizike e Komedisë Hyjnore.
Letra, e strukturuar në nëntë pjesë, vendos Danten në një vijimësi reflektimi papnor, duke e paraqitur si një figurë paradigmatike të gjendjes njerëzore: njeriu që humbet në “pyllin e errët”, por që nuk resht së kërkuari “rrugën e drejtë”. Për Pope Francis, vepra e tij mbetet një “trashëgimi universale”, pjesë organike e kulturës evropiane dhe perëndimore, një burim vlerash që i fton shoqëritë e sotme të rindërtojnë bashkëjetesën mbi dinjitetin, vëllazërinë dhe përgjegjësinë reciproke.
Dy janë boshtet themelore të vizionit dantesk, sipas Papës: dëshira e gdhendur në shpirtin njerëzor dhe lumturia që buron nga soditja e Dashurisë, që është vetë Zoti. Në këtë kuptim, Dante shpallet “profet i shpresës”, sepse ai nuk ndalet në përshkrimin e errësirës morale, por ofron një itinerar çlirimi. Udhëtimi i tij – nga Ferri në Parajsë – nuk është një alegori e paarritshme, por një rrugë reale, e mundshme për çdo njeri, falë mëshirës hyjnore që e bën gjithnjë të hapur mundësinë e kthimit dhe të shndërrimit.
Një vëmendje e veçantë i kushtohet edhe Francis of Assisi, figurë që Dante e vendos ndër më të bekuarit e Parajsës. Papa sheh një përkim të thellë ndërmjet poetit dhe shenjtit: të dy iu drejtuan popullit, duke zgjedhur gjuhën e gjallë dhe të kuptueshme. Dante, duke braktisur latinishten për gjuhën vulgare, i dha letërsisë një dimension demokratik, ndërsa Françesku i Asizit i dha fesë një frymë të mishëruar në jetën e përditshme. Të dy, në mënyra të ndryshme, e kthyen bukurinë e krijimit në pasqyrë të Krijuesit.
Në një lexim thellësisht bashkëkohor, Pope Francis e konsideron Danten edhe si një pararendës të kulturës multimediale: në veprën e tij ndërthuren fjala, imazhi, simboli dhe muzikaliteti, duke krijuar një univers komunikimi total, ku arti bëhet përvojë e plotë e mendjes dhe e shpirtit.
Në përfundim, Papa i drejton një thirrje të drejtpërdrejtë edukatorëve, komuniteteve dhe artistëve: trashëgimia danteske nuk duhet të mbetet e mbyllur në auditorë, por të dalë në jetë, të përkthehet në gjuhën e kohës sonë, të bëhet frymëzim për krijime të reja që përçojnë paqe, liri dhe vëllazëri. Në një epokë të trazuar nga pasiguria, relativizmi dhe mungesa e shpresës, Dante mbetet një busull shpirtërore.
Sepse, siç na kujton vargu i tij i pavdekshëm, që Papa e vendos si horizont përfundimtar të këtij shtegtimi: është “dashuria që lëviz diellin dhe yjet e tjera” – një e vërtetë që nuk i përket vetëm poezisë, por vetë kuptimit të ekzistencës njerëzore.