E vërteta e përplasjes së gjenive mbi llogaritjen, mes madhështisë shkencore dhe dramës njerëzore

Nga Albert Vataj
Mosmarrëveshja midis Isaac Newton dhe Gottfried Wilhelm Leibniz mbi shpikjen e llogaritjes diferenciale dhe integrale mbetet një nga konfliktet më të famshme dhe më dramatike në historinë e mendimit shkencor. Ajo nuk ishte thjesht një debat teknik mbi matematikën; u shndërrua në një përplasje të ashpër intelektuale ku u ndërthurën krenaria personale, rivaliteti akademik dhe, jo rrallë, edhe ndjenja e superioritetit kombëtar.
Në thelb të kësaj polemike qëndronte një paradoks, dy nga mendjet më të mëdha të shekullit XVII, pa dijeni të plotë për njëri-tjetrin, arritën pothuajse në të njëjtën kohë në një nga zbulimet më revolucionare në historinë e shkencës. Të dy zhvilluan, në mënyrë të pavarur, teorinë e llogaritjes, instrumentin matematikor që do të bëhej themeli i fizikës moderne, i inxhinierisë dhe i shumë disiplinave shkencore.

Isaac Newton kishte filluar të punonte mbi këto ide që në vitet 1660, gjatë periudhës së izolimit në fshatin Woolsthorpe, kur universitetet angleze u mbyllën për shkak të murtajës. Pikërisht në këtë kohë ai formuloi konceptin e “fluxions”, rrjedhjeve, një mënyrë për të përshkruar ndryshimin e vazhdueshëm në natyrë. Megjithatë, karakteri i tij tepër i rezervuar dhe frika nga kritika e shtynë të mos i publikonte menjëherë këto ide. Për vite të tëra ato mbetën në dorëshkrime private dhe në korrespondenca të kufizuara.
Në anën tjetër, Gottfried Wilhelm Leibniz, filozof, matematikan dhe mendimtar universal gjerman, zhvilloi në mënyrë të pavarur sistemin e tij të llogaritjes gjatë viteve 1670. Ai jo vetëm që arriti në përfundime të ngjashme, por krijoi edhe një mënyrë shënimi matematikor jashtëzakonisht elegante dhe funksionale. Leibniz i publikoi rezultatet e tij në vitet 1684 dhe 1686 në revistën shkencore Acta Eruditorum, duke i bërë ato të njohura për komunitetin shkencor evropian.
Konflikti shpërtheu kur disa mbështetës të Isaac Newton nisën të dyshonin se Gottfried Wilhelm Leibniz kishte përvetësuar idetë e tij. Në fillim të viteve 1690, matematikani zviceran Nicolas Fatio de Duillier, një mik dhe admirues i Newtonit, e akuzoi publikisht Leibniz-in për plagjiaturë. Ai pretendoi se gjatë një vizite në Londër në vitin 1673, Leibniz kishte pasur mundësi të njihte dorëshkrime të pabotuara të Newtonit.

Leibniz i hodhi poshtë këto akuza me vendosmëri, duke theksuar se idetë e tij kishin lindur në mënyrë të pavarur dhe se zhvillimi i tyre ishte dokumentuar në dorëshkrimet dhe korrespondencën e tij. Megjithatë, polemika tashmë kishte marrë flakë dhe ishte shndërruar në një konflikt të hapur mes dy kampeve shkencore: atij anglez dhe atij kontinental.
Në kulmin e përplasjes, Royal Society në Londër vendosi të krijonte një komision për të hetuar çështjen. Por procesi ishte larg neutralitetit që kërkon një gjykim shkencor. Në atë kohë, Isaac Newton ishte president i shoqërisë dhe ushtronte ndikim të madh në vendimmarrje. Komisioni, i përbërë kryesisht nga simpatizantët e tij, përpiloi në vitin 1713 një raport të titulluar Commercium Epistolicum, ku përfundimisht deklarohej se Newton ishte shpikësi i vërtetë i llogaritjes dhe se Leibniz kishte përfituar nga idetë e tij.
Ironia e madhe e historisë është se një pjesë e madhe e këtij raporti u shkrua nga vetë Isaac Newton, por u publikua në mënyrë anonime, duke krijuar një iluzion objektiviteti. Ky veprim e përkeqësoi reputacionin e Leibniz-it në Angli dhe e thelloi ndarjen mes komuniteteve shkencore.

Pasojat e kësaj polemike shkuan përtej dy individëve. Ajo krijoi një ndarje të thellë midis matematikës angleze dhe asaj evropiane kontinentale. Matematikanët britanikë vijuan për dekada të përdornin metodën e “fluxions” të Newtonit, një sistem më pak praktik për zhvillimet e mëtejshme matematikore. Ndërkohë, matematikanët e Evropës kontinentale adoptuan shënimin e Leibnizit, simbolin ∫ për integrimin dhe shenjën d për diferencimin, i cili rezultoi shumë më i qartë dhe më fleksibël.
Falë kësaj elegance konceptuale, sistemi i Gottfried Wilhelm Leibniz u bë baza e matematikës moderne dhe përdoret edhe sot në të gjithë botën.
Izolimi intelektual që pasoi këtë konflikt bëri që matematika britanike të mbetej për një kohë të gjatë prapa zhvillimeve kontinentale. Vetëm në shekullin XIX, me figura si Augustus De Morgan dhe të tjerë, tradita matematikore angleze filloi të adoptonte plotësisht metodën dhe shënimin e Leibnizit.

Fundi i jetës së Leibniz-it ishte i hidhur. Kur ai vdiq në vitin 1716 në Hanover, reputacioni i tij ishte rënduar nga polemikat dhe izolimi akademik. Në funeralin e tij nuk mori pjesë pothuajse askush nga Akademia Prusiane e Shkencave, një simbol i trishtueshëm i mënyrës se si rivalitetet mund të errësojnë edhe mendjet më të ndritura.
Sot, shumica e historianëve të matematikës bien dakord për një përfundim më të drejtë: si Isaac Newton ashtu edhe Gottfried Wilhelm Leibniz arritën në konceptin e llogaritjes në mënyrë të pavarur. Newton e zbuloi më herët, por Leibniz e publikoi më parë dhe krijoi shënimin që u bë universal.
Kjo histori mbetet një kujtesë e fuqishme se edhe në fushën e shkencës, ku teorikisht duhet të mbizotërojë arsyeja dhe objektiviteti, ambicia, krenaria dhe rivaliteti njerëzor mund të luajnë një rol vendimtar. Përplasja midis Newtonit dhe Leibniz-it nuk ishte vetëm një debat mbi matematikën; ishte një dramë e madhe e mendjes njerëzore, ku gjenialiteti dhe dobësitë e karakterit u përplasën në të njëjtën skenë të historisë.