Nga Albert Vataj
Më 12 mars 1992, në moshën 67-vjeçare, u shua një nga figurat më të ndritura dhe më të veçanta të letërsisë dhe kulturës shqiptare. Me largimin e Martin Camaj nuk humbi thjesht një poet apo një studiues i shquar, por një ndërgjegje e rrallë krijuese që arriti ta shndërrojë mërgimin në një hapësirë të gjallë kujtese, meditimi dhe ruajtjeje të identitetit shqiptar. Ai ishte një zë poetik i papërsëritshëm, një filolog i përkushtuar dhe një rojtar i heshtur i trashëgimisë gjuhësore e shpirtërore të kombit.
Për dekada të tëra, Camaj jetoi larg atdheut, por kurrë jashtë tij në kuptimin shpirtëror. Shqipëria për të nuk ishte vetëm një vend i kujtesës; ajo ishte një gjendje e përhershme e qenies, një prani që pulsonte në vargjet e tij, në studimet e tij gjuhësore, në kërkimin e pandalur për rrënjët e thella të fjalës shqipe. Në veprën e tij, malli nuk shndërrohet në vajtim, por në një energji krijuese që i jep fjalës një densitet të veçantë poetik dhe kulturor.
Vetëm pesë ditë para se të ndahej nga kjo botë, ai i drejtoi shqiptarëve një mesazh prekës, një lloj testamenti shpirtëror, ku përmblidhet gjithë përmallimi dhe dashuria e tij për kombin:
“Të dashun miq e vëllazën shqiptarë, intelektualë, artistë dhe mbarë populli shqiptar, përshëndetjet e mija ju janë drejtue të gjithëve. Gëzohem pa masë se keni vendosur të vlerësoni veprën time: ky vlerësim na afron. Bátë burrninë të më shtini në rreshtin tuej. Ndonëse të ndamë për një gjysmë shekulli, unë jam i jueji e ju jeni të mijt.”
Në këto fjalë të fundit rreh një emocion i thellë, një ndjenjë përkatësie që as vitet, as largësitë, as rrethanat historike nuk arritën ta zbehin. Ato janë fjalët e një njeriu që, ndonëse i ndarë fizikisht nga vendi i tij për një gjysmë shekulli, nuk e humbi kurrë lidhjen organike me trungun prej nga kishte dalë.
Në këtë kuptim, Camaj është një nga dëshmitë më të qarta se atdheu nuk është vetëm një territor, por një hapësirë e brendshme që njeriu e bart me vete. Ai e mbajti Shqipërinë në gjuhë, në kujtesë dhe në krijim. Në poezinë e tij jeton një Shqipëri arkaike dhe e përjetshme: malet, legjendat, mitet, ritmet e jetës së lashtë dhe fjala e gegërishtes së pastër, të cilën ai e trajtoi jo si një relike folklorike, por si një pasuri të gjallë estetike dhe kulturore.
Në këtë mënyrë, Camaj nuk ishte vetëm poet; ai ishte një ndërmjetës mes kohëve. Në vargjet e tij takohen tradita dhe moderniteti, kujtesa dhe eksperimentimi poetik, rrënja dhe kërkimi për forma të reja shprehjeje. Ai ndërtoi një univers letrar ku fjala shqiptare fiton një dimension metafizik, duke e kthyer poezinë në një akt të thellë vetëdijeje kulturore.
Sot, në këtë përvjetor të ndarjes së tij nga jeta, kujtimi i Martin Camaj nuk është vetëm një homazh për poetin dhe dijetarin. Ai është edhe një kujtesë për përgjegjësinë që kemi ndaj trashëgimisë së tij. Sepse një komb nuk ndahet nga gjuha e tij, as nga historia e tij; ai rrezikon të humbasë vetëm atëherë kur harron ata që e kanë mbrojtur dhe pasuruar shpirtin e tij.
Martin Camaj nuk është më midis nesh, por fjala e tij vazhdon të jetojë. Ajo është një urë mes brezave, një thirrje për të ruajtur kujtesën dhe për të kuptuar se identiteti kulturor është një pasuri që kërkon përkushtim, dijeni dhe dashuri.
Dhe pikërisht për këtë, edhe sot, në heshtjen e viteve që kanë kaluar nga largimi i tij, duket sikur ai vazhdon të na flasë përmes vargjeve dhe mendimit të tij: duke na kujtuar se njeriu mund të jetë larg vendit të vet, por nuk mund të jetë kurrë larg gjuhës, kujtesës dhe shpirtit të tij.