Poezitë e Higgins si një poetikë e reflektimit, kujtesës dhe etikës qytetare

Poezitë e Higgins si një poetikë e reflektimit, kujtesës dhe etikës qytetare

Nga Dr. ARMAND KODRA

Kur më ra në dorë libri me poezi “Stinë e Thatë” i autorit Michael D. Higgins, President i Irlandës, i përkthyer në shqip nga Ndrek Gjini, e lexova me një frymë. Më pëlqeu shumë. Kurioziteti më shtyu ta gjej këtë libër edhe në origjinal i titulluar (“An Arid Season”). E gjeta, e bleva dhe e lexova edhe në anglisht. Përjetova të njëjtën kënaqësi leximi. Një libër i arrirë dhe, për më tepër, një përkthim i arrirë gjithashtu.

Ndaj dhe vendosa të ulem e të shkruaj diçka rreth këtij libri.

Libri me poezi “Stinë e thatë” i Michael D. Higgins, në përkthimin mjeshtëror të Ndrek Gjinit, është një ndër udhëtimet cilësore poetike që letërsia irlandeze ka bërë drejt lexuesit shqiptar në vitet e fundit. Ky vëllim jo vetëm i sjell lexuesit shqiptar një nga zërat më të veçantë poetik të Irlandës moderne, por ndërton edhe një urë të qëndrueshme kulturore midis dy vendeve, përmes një poetike të reflektimit, kujtesës dhe etikës qytetare.

Autori: Michael D. Higgins

Michael D. Higgins është një nga figurat më komplekse të kulturës irlandeze: poet, profesor, intelektual publik dhe njëkohësisht President i Irlandës, çka i jep poezisë së tij një peshë të veçantë morale dhe historike. Ai ka botuar disa përmbledhje me poezi – si “The Betrayal”, “The Season of Fire” dhe “An Arid Season” – ku trajton tema të dhunës, shpresës dhe ringritjes njerëzore në horizonte të ndryshme historike.

Në poezitë e “Stinë e thatë”, Higgins shfaqet si një poet i ndjeshmërisë së thellë sociale, që e përjeton historinë jo si sfond abstrakt, por si dramë konkrete të njerëzve të thjeshtë, të margjinalizuarve, të atyre që varfëria, lufta dhe padrejtësia i kanë lënë në skaj. Vërehet një vëmendje e veçantë ndaj dinjitetit njerëzor, ndaj atyre që nuk kanë zë në diskursin publik, çka lidhet edhe me formimin e tij si sociolog dhe aktivist të të drejtave të njeriut.

Stili i Higgins-it ndërthur lirikën me reflektimin filozofik; vargjet e tij shpesh nisen nga një imazh i thjeshtë – një pemë, një natë pa gjumë, një spital, një shtëpi e varfër – dhe shndërrohen në meditimin mbi mënyrën se si koha, pushteti dhe kujtesa formësojnë jetët tona. Figura si errësira, pluhuri, deti, drita dhe hija kthehen në simbole të një bote ku njeriu endet midis shpresës dhe zhgënjimit, midis kërkimit të drejtësisë dhe përballjes me vetminë.

Libri “Stinë e thatë”: tematikat dhe imazhet

“Stinë e thatë” është përkthimi në shqip i përmbledhjes “An Arid Season”, ku motivi i thatësirës nuk është thjesht meteorologjik, por metafizik dhe moral. Kjo “stinë” e thatë përfaqëson kohët kur fjala humbet fuqinë, solidariteti venitet dhe njeriu përballet me një boshllëk etik e shpirtëror. Në disa poezi, koha përshkruhet si një hapësirë pa ajër, ku mungojnë fjalët e mjaftueshme “për të ndezur zjarrin e shqisave”, duke sugjeruar një krizë të thellë të ndjenjës dhe komunikimit.

Një nga poezitë më domethënëse, “Pluhur yjor”, nis me deklarimin se “Ne jemi pluhur yjor, i formuar prej avujsh dhe grimcash”, duke vendosur lexuesin menjëherë në një perspektivë kozmike. Kjo poezi lëviz nga shkalla astronomike – prejardhja jonë si qenie materiale – te brishtësia e jetëve tona, tek shpresat e parealizuara dhe premtimet e papërmbushura, duke i dhënë librit një dimension meditativ mbi origjinën dhe fatin njerëzor.

Motivet e errësirës dhe heshtjes rikthehen në shumë poezi, ku errësira shihet si “e thatë”, kërcënuese, pa “asnjë shenjë drite”, dhe ku heshtja shfaqet si një gjendje e imponuar, pothuaj politike, jo thjesht psikologjike. Ky përfytyrim shkon paralel me figurat e njerëzve të harruar: të sëmurët pa vizitorë në spitale, çiftet pa fëmijë, ata që e përballojnë humbjen dhe varfërinë në heshtje, ndërsa komuniteti i vështron nga jashtë. Kështu, poezia bëhet hapësirë rikthimi në kujtesë, akt i vogël drejtësie simbolike.

Një element i veçantë i këtij vëllimi është ndërthurja e përmasës intime (dashuria, humbja, vetmia) me përmasën publike (historia, lëvizjet sociale, përgjegjësia kolektive). Higgins nuk shkruan poezi politike në kuptimin e propagandës, por poezi ku politika si etikë e bashkëjetesës hyn natyrshëm, përmes tregimesh të thjeshta për njerëz konkretë dhe fatet e tyre.

Mjeshtëria e përkthimit të Ndrek Gjinit

Ndrek Gjini, shkrimtar, poet, gazetar dhe përkthyes shqiptar, me formim në gjuhë dhe letërsi, si dhe me një karrierë të suksesshme në Irlandë, është figura ideale për ta sjellë në shqip këtë zë të spikatur politik e letrar irlandez. Gjini jeton në Irlandë prej vitit 2002, është menaxher redaktues i revistës letrare “The Galway Review” dhe ka një përvojë të gjerë si autor dhe studiues i letërsisë dhe gjuhës.

Përkthimi i “Stinë e thatë” vlerësohet si një ndërmarrje e rëndësishme kulturore, pasi e bën poezinë e Presidentit të Irlandës të disponueshme në gjuhën shqipe, duke e futur në qarkullim në libraritë dhe bibliotekat e Shqipërisë. Vetë Higgins, në një letër dërguar Gjinit, e ka quajtur librin “absolutisht mahnitës” në pamje dhe është shprehur i lumtur që poezitë e tij po arrijnë një audiencë të re. Kjo mirënjohje e autorit tregon se përkthimi nuk është vetëm gjuhësisht i saktë, por edhe estetikisht besnik ndaj frymës origjinale.

Gjini arrin të ruajë një ekuilibër delikat midis fjalorit filozofik dhe thjeshtësisë së imazheve, duke gjetur në shqip ritmet dhe kadencat që përcjellin tonin meditativ të Higgins-it. Në poezi si “Pluhur yjor” dhe në tekstet ku shfaqet “errësira e thatë” apo “koha pa ajër”, shqipja e Gjinit është e përmbajtur, pa zbukurime të tepërta, duke lejuar që pesha semantike e figurave të vijë në plan të parë. Përkthyesi shmang frazeologjinë e rëndë dhe qëndron pranë ligjërimit modern poetik, duke e bërë librin të lexueshëm njëkohësisht për një publik të gjerë dhe për lexues të specializuar të poezisë.

Për më tepër, puna e Gjinit mbi këtë libër është pjesë e një veprimtarie më të gjerë të tij si urëlidhës midis kulturës shqiptare dhe asaj irlandeze, qoftë përmes shkrimeve, përkthimeve, apo angazhimit në jetën letrare të Galway-t. “Stinë e thatë” nuk është vetëm një përkthim, por një akt dialogu kulturor: një president-poet irlandez që flet shqip për përvojat universale të njeriut, falë ndërmjetësimit gjuhësor e estetik të një autori shqiptar që e njeh nga afër realitetin irlandez.

Libri me poezi “Stinë e thatë” në përkthimin e Ndrek Gjinit është një dëshmi e fuqishme se si poezia mund të tejkalojë kufijtë kombëtarë dhe gjuhësorë, duke bashkuar tradita të ndryshme rreth pyetjeve të përbashkëta mbi dinjitetin, kujtesën dhe shpresën njerëzore. Ky libër i ofron lexuesit shqiptar një mundësi të rrallë për të hyrë në laboratorin poetik të një intelektuali shtetformues, ndërsa njëkohësisht tregon nivelin e lartë të përkthimit letrar shqip në raport me letërsinë bashkëkohore.