Si mund ta kuptojmë atë që shkruante filozofi i madh gjerman, Arthur Schopenhauer për gratë?

Nga Albert Vataj

Qëndrimi i Arthur Schopenhauer-it ndaj grave ka mbetur një nga nyjet më problematike dhe më të diskutuara të mendimit të tij filozofik. Ende sot mbetet e hapur dilema nëse ky qëndrim ishte produkt i një sistemi metafizik rigoroz apo i përvojave personale të hidhura, apo, më me gjasë, një ndërthurje e të dyjave. Studiues të shumtë bien dakord se kritika e tij ndaj grave nuk mund të reduktohet as në mizogjini të thjeshtë, as në analizë thjesht teorike; ajo lëviz në një territor të paqëndrueshëm mes filozofisë, paragjykimit dhe përjetimit personal.
Në eseun famëkeq “Mbi Gratë” (Über die Weiber, pjesë e Parerga und Paralipomena, 1851/1865), Schopenhauer artikulon një sërë pohimesh që, për lexuesin modern, tingëllojnë brutale, përçmuese dhe thellësisht diskriminuese. Por për ta kuptuar drejt këtë tekst, duhet parë ai si vazhdimësi e sistemit të tij metafizik dhe antropologjik.

Në qendër të filozofisë së Schopenhauer-it qëndron ideja e Vullnetit për të jetuar, një forcë e verbër, irracionale dhe universale, që manifestohet në natyrë, në trup, në instinkt dhe në dëshirë. Njeriu, sipas tij, nuk është një qenie kryesisht racionale, por një mjet i kësaj force që synon vazhdimësinë e vet. Në këtë kuadër, ai e interpreton gruan kryesisht përmes rolit të saj biologjik dhe riprodhues, duke e parë si më të lidhur me natyrën dhe instinktin sesa me arsyen abstrakte, të cilën ai e konsideron kulmin e përvojës njerëzore.
Schopenhauer besonte se gratë kishin një natyrë esencialisht të ndryshme nga burrat: më emocionale, më pragmatike, më të orientuara drejt së tashmes dhe më pak të afta për gjykim të lartë teorik, filozofik apo artistik. Kjo nuk paraqitet prej tij thjesht si opinion personal, por si përfundim i një antropologjie filozofike. Megjithatë, pikërisht këtu qëndron problemi: ajo që pretendohet si analizë ontologjike shpesh rrëshqet në paragjykim normativ, duke i veshur dallimet historike dhe shoqërore me petkun e domosdoshmërisë natyrore.
Ai shkon edhe më tej, duke pohuar se grave u mungon ndjenja e drejtësisë, si pasojë e një aftësie të kufizuar për arsyetim logjik. Sipas tij, si “seksi më i dobët”, gratë nuk mbështeten te forca, por te dinakëria, te aftësia për të fshehur emocionet dhe për të manipuluar situatat. Në analogjitë e tij të njohura, kjo aftësi paraqitet si një armë natyrore, e ngjashme me kthetrat e luanit apo bojën e peshqve. Këto metafora, sado të goditura letrarisht, zbulojnë një mënyrë të menduari që e sheh gruan më shumë si fenomen biologjik sesa si subjekt etik dhe intelektual.

Por këto ide nuk mund të shkëputen nga konteksti historik dhe shoqëror i shekullit XIX, ku rolet gjinore ishin të ngurta dhe arsimi, pushteti dhe hapësira publike ishin pothuajse ekskluzivisht mashkullore. Schopenhauer jo vetëm që reflektoi këtë botëkuptim, por e artikuloi atë me një ton personal, shpesh sarkastik dhe përçmues.
Këtu hyn në lojë dimensioni biografik. Marrëdhënia e tij e vështirë me nënën, Johanna Schopenhauer, një grua e pavarur, shkrimtare e suksesshme dhe shoqërore, duket se ka lënë gjurmë të thella në perceptimin e tij për gratë. Konflikti mes tyre nuk ishte thjesht familjar, por simbolik: përplasja mes një burri që kërkonte supremacinë e mendimit filozofik dhe një gruaje që mishëronte autonominë kulturore dhe sociale. Po ashtu, mungesa e një lidhjeje të qëndrueshme romantike e ka ushqyer bindjen se kritikat e tij bartin edhe një zhgënjim personal të sublimuar filozofikisht.

Në disa pasazhe, Schopenhauer kalon qartazi nga analiza në mizogjini, duke i paraqitur gratë si qenie të papjekura, “fëmijë të rritur”, që shmangin përgjegjësinë dhe veprojnë nën impulsin e emocioneve. Këto pohime janë sot të papranueshme jo vetëm etikisht, por edhe shkencërisht. Ato më shumë flasin për kufijtë e mendimit të tij sesa për natyrën e grave.
Megjithatë, refuzimi total i Schopenhauer-it do të ishte po aq i nxituar sa edhe pranimi i verbër i tij. Ai prek një çështje delikate: faktin se asnjë gjini nuk është e lirë nga prirjet, dobësitë dhe mekanizmat mbrojtës. Ashtu si gratë mund të bien në disa modele sjelljeje, edhe burrat, në kushte pushteti, frike apo pretendimi, shpesh shfaqin forma edhe më të rënda manipulimi, dhune dhe hipokrizie. Në këtë kuptim, kritika e Schopenhauer-it, edhe pse e pabalancuar, hap një debat më të gjerë mbi natyrën njerëzore në tërësi.
Problemi i vërtetë nuk është se ai kritikon gratë, por se ai i esencializon ato, duke i ngrirë në një imazh të pandryshueshëm natyror. Ndërkohë, mendimi modern na mëson se shumë nga ato që ai i quan “të meta natyrore” janë produkte të kushteve shoqërore, edukimit dhe strukturave të pushtetit.

Schopenhauer ishte ekstrem. Ai ishte shpesh i padrejtë. Por ai ishte edhe brutal në sinqeritetin e tij. Leximi i tij sot nuk duhet të jetë as apologjetik, as anatemues, por kritik dhe reflektues. Ai na detyron të pyesim jo vetëm se çfarë mendonte ai për gratë, por edhe se si filozofia, kur nuk korrigjohet nga etika dhe empatia, mund të shndërrohet në instrument përjashtimi.
Në fund, ndoshta mësimi më i vlefshëm që mund të nxjerrim nga Schopenhauer nuk është ajo që ai thotë për gratë, por ajo që, pa dashje, zbulon për kufijtë e vetë mendimit njerëzor, kur ky mendim absolutizon përvojën personale dhe e shpall atë ligj universal.