Sot në përvjetorin e ndarjes nga jeta të Elizabeta II, Mbretëreshës që u bë urë mes shekullit XX dhe Botës së Re

Nga Albert Vataj

Në përvjetorin e ndarjes nga jeta, kujtesa për monarken që e lidhi emrin e saj me një nga epokat më të gjata, më të trazuara dhe më transformuese të historisë moderne.

Më 8 shtator 2022, në Kështjellën e Balmoralit, u shua një nga figurat më të njohura të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Mbretëresha Elizabeta II nuk ishte thjesht sovrania e Mbretërisë së Bashkuar. Ajo ishte një prani që për shtatë dekada u bë pjesë e vetë peizazhit historik të botës.

Ajo erdhi në fron në një kohë kur Europa ende mbante plagët e Luftës së Dytë Botërore, kur perandoritë koloniale po shpërbëheshin, kur bota po ndahej nga Lufta e Ftohtë dhe kur Britania po përpiqej të gjente një identitet të ri pas humbjes së një perandorie. U largua nga kjo botë në një epokë krejt tjetër: në shekullin e globalizimit, teknologjisë, internetit dhe ndryshimeve të shpejta shoqërore.

Mes këtyre dy botëve qëndroi ajo.
Jo si një udhëheqëse politike në kuptimin klasik të fjalës, por si një figurë e vazhdimësisë. Për 70 vjet e 214 ditë, ajo mbajti kurorën britanike, më gjatë se çdo monark tjetër në historinë e Mbretërisë së Bashkuar. Në vitin 2015 kishte kapërcyer rekordin e stërgjyshes së saj, Mbretëreshës Viktoria, ndërsa në vitin 2022 u bë monarkja e parë britanike që festoi Jubileun e Platintë, 70-vjetorin e mbretërimit.
Por historia e Elizabetës II nuk filloi me kurorën.

Elizabeta lindi më 21 prill 1926, vajza e madhe e Dukës dhe Dukeshës së Jorkut, të cilët më vonë do të bëheshin Mbreti Gjergji VI dhe Mbretëresha Elizabeta.
Në atë kohë, askush nuk mund ta dinte se ajo do të bëhej një ditë sovrania më jetëgjatë e Britanisë.
Fati i saj ndryshoi në vitin 1936, kur xhaxhai i saj, Mbreti Eduard VIII, abdikoi për t’u martuar me Wallis Simpson. Kurora kaloi te i ati, Gjergji VI, dhe vajza e tij e madhe u bë trashëgimtarja e fronit.
Kështu, një krizë kushtetuese dhe një histori dashurie që tronditi monarkinë britanike ndryshuan përgjithmonë jetën e një vajze të re.
Lufta e Dytë Botërore do ta formësonte më tej karakterin e saj. Në vitet e konfliktit, ajo nuk qëndroi vetëm si figurë simbolike. Në vitin 1945 iu bashkua Shërbimit Territorial Ndihmës dhe u trajtua si mekanike dhe drejtuese automjetesh. Ishte një përvojë që e afroi me brezin që po përballonte drejtpërdrejt sakrificat e luftës.
Ajo mësoi herët një nga parimet që do ta udhëhiqte gjatë gjithë jetës: shërbimi përpara vetes.

Në moshën 21-vjeçare, gjatë një fjalimi në Afrikën e Jugut, Princesha Elizabetë bëri një premtim që do të merrte më vonë përmasat e një betimi historik: t’ia kushtonte jetën shërbimit ndaj popullit.
Pesë vjet më vonë, pas vdekjes së të atit, ajo u bë mbretëreshë.
Ishte 25 vjeçe.
Nga ai moment, jeta private iu nënshtrua pothuajse plotësisht jetës publike. Për të nuk do të kishte më një kufi të qartë midis njeriut dhe institucionit. Elizabeta do të bëhej njëkohësisht grua, nënë, bashkëshorte dhe simbol i një shteti.
Në dekadat që pasuan, ajo pa të kalonin para saj kryeministra të panumërt, presidentë, kancelarë, diktatorë, reformatorë dhe revolucionarë. Pa të ndryshonte Europa, pa lindjen dhe rënien e Bashkimit Sovjetik, bashkimin dhe më pas daljen e Britanisë nga Bashkimi Europian, transformimin e Komonuelthit dhe ndryshimin rrënjësor të shoqërisë britanike.
Ajo vetë mbeti.
Kjo ishte ndoshta forca më e madhe e rolit të saj.

Mbretërimi i Elizabetës II u zhvillua paralelisht me shpërbërjen e Perandorisë Britanike dhe shndërrimin e saj në një formë krejt tjetër marrëdhëniesh ndërkombëtare.
Komonuelthi u zgjerua ndjeshëm gjatë mbretërimit të saj, duke u shndërruar nga trashëgimi e një perandorie në një bashkësi vullnetare shtetesh të pavarura. Elizabeta shërbeu si kreu simbolik dhe unifikues i këtij komuniteti, duke vizituar dhjetëra vende dhe duke zhvilluar një rol diplomatik të pazakontë për një monark kushtetues.
Ajo ishte kryetare e shtetit në Mbretërinë e Bashkuar dhe në vende të tjera të Komonuelthit që ruanin monarkun britanik si sovran kushtetues. Por rëndësia e saj nuk qëndronte vetëm në kompetencat formale.
Në një botë ku pushteti politik ndryshon me zgjedhjet, monarkia ofronte një lloj vazhdimësie institucionale.
Elizabeta ishte, mbi të gjitha, një figurë e vazhdimësisë.

Gjatë shtatë dekadave të saj, monarkia britanike nuk mbeti e pandryshuar. Përkundrazi, u detyrua të përshtatej me një shoqëri që po bëhej gjithnjë e më kritike, më mediatike dhe më pak e nënshtruar ndaj autoritetit tradicional.
Devolucioni në Skoci, Uells dhe Irlandën e Veriut, transformimet kushtetuese në Kanada, dekolonizimi i Afrikës dhe ndryshimet e vazhdueshme brenda Komonuelthit ishin pjesë e një bote që po largohej me shpejtësi nga rendi i vjetër.
Elizabeta nuk ishte arkitektja e këtyre ndryshimeve. Roli i saj ishte tjetër: të qëndronte në qendër të institucionit ndërsa historia ndryshonte përreth saj.
Kjo kërkonte një disiplinë të veçantë: të jesh i pranishëm pa e pushtuar skenën politike.

Pas kurorës ekzistonte një grua.
Dhe jeta e saj nuk ishte e kursyer nga tragjeditë.
Martesat e dështuara të disa prej fëmijëve të saj u bënë spektakël publik. Në vitin 1992, një zjarr i madh përfshiu Kështjellën e Windsor-it. Po atë vit, të cilin ajo vetë e quajti annus horribilis, monarkia përjetoi një nga periudhat e saj më të vështira.
Pastaj erdhi viti 1997.
Vdekja tragjike e Princeshës Diana shkaktoi një valë të jashtëzakonshme emocionale në Britani dhe në botë dhe e vendosi monarkinë përballë një pyetjeje të vështirë: si mund të mbijetojë një institucion mijëravjeçar në një epokë kur publiku kërkon jo vetëm detyrë, por edhe emocion të dukshëm?
Në vitin 2002, Elizabeta humbi nënën dhe motrën e saj, Princeshën Margaret, brenda të njëjtit vit.
Edhe në ato momente, ajo vazhdoi të shfaqej në publik.
Ndoshta këtu gjendet një nga paradokset më të mëdha të jetës së saj: sa më shumë që publiku kërkonte të shihte mbretëreshën, aq më pak kishte mundësi të shihte gruan.

Elizabeta II jetoi aq gjatë sa për shumë njerëz në botë ajo nuk ishte thjesht një figurë historike.
Ajo ishte pjesë e kujtesës së tyre personale.
Për një brez ishte mbretëresha e luftës. Për një tjetër, mbretëresha e Luftës së Ftohtë. Për të tjerë, ajo ishte mbretëresha e televizionit, e fotografive, e ceremonive shtetërore, e Jubileve dhe e Krishtlindjeve.
Një fëmijë mund ta kishte parë për herë të parë në një ekran televiziv dhe, gjashtëdhjetë vjet më vonë, ta shihte sërish në një ekran smartphone.
Kjo është ndoshta një nga mënyrat më të fuqishme për të kuptuar përmasën e kohës që ajo përshkoi.
Ajo nuk jetoi vetëm gjatë një epoke.
Ajo jetoi përmes disa epokave.

Më 8 shtator 2022, Buckingham Palace njoftoi se Mbretëresha kishte vdekur. Ajo ishte 96 vjeçe. Lajmi shënoi fundin e një epoke që kishte nisur më 6 shkurt 1952.
Pas 70 vitesh, kurora kaloi te djali i saj, Charles III.

Por kur vdes një monark që ka mbretëruar për shtatë dekada, nuk mbyllet vetëm një jetë.
Mbyllet një kapitull i historisë.
Elizabeta II u varros më 19 shtator 2022, pas një funerali shtetëror në Westminster Abbey, ku bota i dha lamtumirën një prej figurave më të njohura të kohës moderne.
Sot, katër vjet pas ndarjes së saj nga jeta, fotografia e saj vazhdon të mbajë mbi vete diçka më shumë se shkëlqimin e kurorës.
Mban peshën e kohës.
Sepse Elizabeta II nuk u bë e paharrueshme vetëm sepse ishte mbretëreshë. Ajo u bë e paharrueshme sepse ishte mbretëreshë për aq gjatë sa vetë koha dukej sikur kalonte përmes saj.
Ajo erdhi në fron kur bota ende po dilte nga lufta dhe u largua kur bota tashmë jetonte në një realitet krejt tjetër. Mes këtyre dy brigjeve, ajo ndërtoi jo një perandori të re, por një figurë të jashtëzakonshme të vazhdimësisë.
Kurora kaloi te një tjetër.
Flamujt u ulën dhe pastaj u ngritën sërish, kambanat ranë, kortezhi u nis, dhe historia vazhdoi.
Por një epokë kishte përfunduar.

Elizabeta II u largua nga froni i jetës, por jo nga kujtesa e një shekulli që, për shtatëdhjetë vjet, e kishte parë të jetonte, të shërbente dhe të plakej nën të njëjtën kurorë.