CO₂ po rritet në atmosferë, dhe një studim ngre një pyetje shqetësuese: A po ndryshon edhe kimia e gjakut tonë?

Një analizë e të dhënave shëndetësore amerikane për më shumë se dy dekada gjen një rritje të bikarbonatit në gjak që ecën paralelisht me rritjen e CO₂ atmosferik. Studiuesit nuk thonë se kanë provuar një lidhje shkakësore, por paralelizmi është mjaftueshëm i fortë për të kërkuar hetime të reja mbi ndikimin afatgjatë të ndryshimit të atmosferës në fiziologjinë njerëzore.

Ka diçka thellësisht paradoksale në mënyrën se si njeriu po ndryshon atmosferën e planetit, gazi që nxjerrim me frymën tonë dhe që është një pjesë natyrore e ciklit të karbonit, po grumbullohet gjithnjë e më shumë në ajrin që thithim. Për dekada, pasojat e rritjes së dioksidit të karbonit (CO₂) janë diskutuar kryesisht përmes temperaturave, shkrirjes së akujve, ngritjes së nivelit të deteve dhe ndryshimit të ekosistemeve.

Por një studim i ri hap një dritare tjetër, shumë më pranë trupit të njeriut, a mund të jetë duke u shfaqur gjurma e ndryshimit të atmosferës edhe në kiminë e gjakut?

Studimi i Alexander N. Larcombe dhe Phil N. Bierwirth, i botuar më 26 shkurt 2026 në revistën shkencore Air Quality, Atmosphere & Health, analizoi të dhëna nga National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) në Shtetet e Bashkuara për periudhën 1999–2020. Studiuesit shqyrtuan veçanërisht nivelet e bikarbonatit (HCO₃⁻), kalciumit (Ca) dhe fosforit (P) në serum, duke i përdorur këto parametra si tregues indirektë të ekspozimit ndaj ndryshimeve të CO₂ atmosferik.

Dhe ajo që gjetën është një prirje që, edhe pse nuk mund të interpretohet si provë përfundimtare shkakësore, ngre një pyetje serioze.

Sipas analizës, niveli mesatar i bikarbonatit në gjak është rritur gjatë periudhës së studiuar, ndërsa kalciumi dhe fosfori kanë shfaqur prirje rënëse.

Rritja e bikarbonatit është veçanërisht interesante sepse ajo ka ecur në një drejtim të ngjashëm me rritjen e CO₂ në atmosferë. Autorët raportojnë se bikarbonati është rritur mesatarisht rreth 0.34 për qind në vit, ndërsa CO₂ atmosferik është rritur rreth 0.5 për qind në vit gjatë periudhës së analizuar.

Kjo nuk do të thotë se çdo molekulë CO₂ që hyn në atmosferë përkthehet drejtpërdrejt në një ndryshim të matshëm në gjakun e njeriut. Trupi është një sistem jashtëzakonisht kompleks dhe nivelet e përbërësve të gjakut ndikohen nga shumë faktorë.

Por fakti që dy trende kanë lëvizur në të njëjtin drejtim për një periudhë të gjatë kohore është, sipas autorëve, një arsye për të mos e mbyllur pyetjen këtu.

Çfarë është bikarbonati dhe pse ka rëndësi?
Për të kuptuar rëndësinë e këtij zbulimi duhet të hyjmë për një çast në mekanizmin e brendshëm të organizmit.
Bikarbonati është një nga komponentët kryesorë të sistemit që ruan ekuilibrin acid-bazë të gjakut. Ai nuk është thjesht një substancë e pranishme rastësisht në qarkullimin tonë, është pjesë e një mekanizmi jetik për kontrollin e pH-së dhe transportin e CO₂.

Kur qelizat prodhojnë energji, krijojnë edhe CO₂ si produkt të metabolizmit. Ky gaz kalon në gjak dhe, veçanërisht brenda qelizave të kuqe të gjakut, shndërrohet me shpejtësi në acid karbonik dhe më pas në jone hidrogjeni dhe bikarbonat. Bikarbonati shërben si forma kryesore në të cilën CO₂ transportohet përmes gjakut drejt mushkërive. Atje procesi përmbyset dhe CO₂ eliminohet përmes frymëmarrjes.
Në këtë mënyrë, mushkëritë dhe veshkat punojnë së bashku për të ruajtur ekuilibrin acid-bazë.
Pra, kur flasim për bikarbonatin, në të vërtetë po flasim për një pjesë të mekanizmit të hollë me të cilin organizmi përpiqet të ruajë një ekuilibër jetik.

Trupi përshtatet, por sa larg mund të shkojë përshtatja?
Këtu qëndron një prej pyetjeve më interesante të studimit.
Trupi i njeriut ka një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përshtatur. Sistemet fiziologjike kompensojnë ndryshime të shumta dhe përpiqen të ruajnë konstanten e brendshme, pavarësisht ndryshimeve në mjedis.
Por përshtatja nuk është domosdoshmërisht e pafund.
Autorët argumentojnë se rritja e vazhdueshme e bikarbonatit në popullatë, nëse do të vazhdonte sipas të njëjtës prirje, do ta afronte atë me kufirin e sipërm të intervalit të konsideruar të shëndetshëm brenda rreth pesë dekadash. Në të njëjtin modelim, kalciumi dhe fosfori do të afroheshin me kufijtë e poshtëm të intervaleve të tyre të referencës më vonë gjatë këtij shekulli.

Këtu duhet bërë një dallim i domosdoshëm, këto janë ekstrapolime të një trendi, jo parashikime të sigurta të së ardhmes.
Një vijë statistikore e zgjatur për disa dekada nuk është e barabartë me një profeci biologjike.

Autorët vetë pranojnë pasiguri të rëndësishme, numri dhe karakteristikat e pjesëmarrësve ndryshojnë, njerëzit kanë pasur ekspozime të ndryshme mjedisore para marrjes së mostrave, metodat e matjes mund të kenë ndryshuar dhe marrëdhëniet biologjike mund të mos jenë lineare.

A po “helmohet” gjaku nga CO₂?
Kjo do të ishte një përfundim tepër i fortë për atë që studimi realisht tregon.
Jo.
Studimi nuk mati drejtpërdrejt CO₂ atmosferik në gjakun e individëve dhe nuk mund të provojë se rritja e CO₂ në atmosferë është shkaku i vetëm apo edhe shkaku kryesor i ndryshimeve të vërejtura.
Studiuesit përdorën bikarbonatin, kalciumin dhe fosforin si proxy, pra si tregues indirektë, dhe vëzhguan se si këto ndryshuan në popullatë gjatë një periudhe kur edhe CO₂ atmosferik u rrit. Vetë autorët e paraqesin lidhjen si një mundësi që kërkon hetim të mëtejshëm, jo si një fakt të mbyllur shkencërisht.
Ky dallim është thelbësor.

Shkenca nuk është vetëm aftësia për të gjetur një korrelacion, është edhe aftësia për të mos e quajtur atë korrelacion shkakësi përpara se provat ta justifikojnë.

Studimi sjell në vëmendje edhe një problem tjetër, përqendrimet e CO₂ në ambiente të mbyllura mund të jenë shumë më të larta se ato në atmosferën e jashtme.
Kjo e bën çështjen edhe më interesante, sepse njeriu modern kalon një pjesë të konsiderueshme të jetës në shtëpi, zyra, shkolla, automjete dhe ambiente të tjera të mbyllura.
Duhet, megjithatë, të bëhet një dallim midis ekspozimit afatshkurtër ndaj përqendrimeve të larta të CO₂ në ambiente të mbyllura dhe rritjes shumëvjeçare të përqendrimit të CO₂ në atmosferën globale. Janë dy dukuri të lidhura në temë, por jo të njëjta në mekanizëm, dozë apo kohëzgjatje.
Studimi referon literaturë të mëparshme që ka raportuar efekte fiziologjike të ekspozimit ndaj përqendrimeve të CO₂ në intervale rreth 600–5000 ppm, ndërsa thekson se të dhënat mbi ekspozimin shumëvjeçar në nivele atmosferike relevante janë ende të kufizuara.

Në këtë histori nuk është vetëm bikarbonati që tërheq vëmendjen.
Sipas studimit, nivelet e kalciumit dhe fosforit në serum kanë ndjekur një prirje rënëse gjatë periudhës 1999–2020. Të dy mineralet kanë role të rëndësishme në organizëm, përfshirë funksionimin e kockave, metabolizmin qelizor dhe mekanizmat që kontribuojnë në ruajtjen e ekuilibrit acid-bazë.
Megjithatë, edhe këtu kërkohet shumë kujdes, një ndryshim i vërejtur në të dhënat e popullsisë nuk mund t’i atribuohet automatikisht një faktori të vetëm.

Ushqyerja, mënyra e jetesës, mosha, gjendja shëndetësore, barnat, faktorët metabolikë dhe ndryshime të tjera mjedisore mund të ndikojnë në parametrat biokimikë.
Prandaj, vlera kryesore e studimit nuk qëndron në pretendimin se misteri është zgjidhur, por në faktin se një sinjal i pazakontë është identifikuar dhe kërkon të hetohet më thellë.

Nëse kjo hipotezë do të konfirmohej nga studime të ardhshme, implikimi do të ishte i jashtëzakonshëm.
Do të nënkuptonte se ndryshimi klimatik nuk duhet parë vetëm si një problem i temperaturës së planetit, i oqeaneve, i pyjeve apo i akujve. Do të duhej parë edhe si një çështje e fiziologjisë njerëzore.
Kjo do të ndryshonte vetë mënyrën se si mendojmë për atmosferën.
Ajri nuk është një sfond i padukshëm ku zhvillohet jeta. Është pjesë e drejtpërdrejtë e saj. Çdo frymëmarrje është një shkëmbim mes trupit dhe planetit. Mushkëritë marrin oksigjen, nxjerrin CO₂ dhe gjaku ndërmjetëson këtë qarkullim të pandërprerë mes brendësisë së njeriut dhe jashtësisë së botës.
Për këtë arsye, pyetja e ngritur nga studimi është më e thellë se një numër laboratorik.
Çfarë ndodh kur mjedisi në të cilin ka evoluar trupi ynë fillon të ndryshojë më shpejt sesa jemi mësuar ta përballojmë?

Studimi i Larcombe dhe Bierwirth nuk duhet lexuar si një shpallje se njerëzimi po përballet me një “helmim” të menjëhershëm të gjakut nga CO₂. Një interpretim i tillë do të tejkalonte provat e disponueshme.
Por nuk duhet as të injorohet pyetja që ai ngre.
Autorët arrijnë në përfundimin se rritja e bikarbonatit në një popullatë të madhe njerëzore, në paralelizëm me rritjen e CO₂ atmosferik, përbën një sinjal që meriton vëmendje të mëtejshme. Nëse trendet do të vazhdonin, projeksionet e tyre sugjerojnë se kufijtë aktualë të referencës për disa prej këtyre parametrave mund të arrihen gjatë dekadave të ardhshme.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron rëndësia më e madhe e këtij studimi, jo te frika, por te pyetja.

Sepse historia e ndryshimeve klimatike ka treguar se pasojat e një atmosfere që ndryshon nuk shfaqen gjithmonë aty ku i kërkojmë fillimisht. Ato mund të shfaqen në ekosisteme, në ekonomi, në shëndetësi, në sjelljen e specieve dhe, ndoshta, në parametrat më të imët të fiziologjisë sonë.
Njeriu ka menduar për shekuj se mund ta ndryshojë botën dhe pastaj të mbetet vetë jashtë pasojave.
Por trupi nuk është jashtë natyrës.
Ai është natyra.
Dhe nëse atmosfera që rrethon Tokën po ndryshon, pyetja e vërtetë nuk është vetëm sa do të ngrohet planeti, por edhe sa larg mund të ndryshojë njeriu përpara se të kuptojë se ndryshimi i botës së jashtme ka filluar të shkruhet, ngadalë dhe në heshtje, edhe brenda tij.

Përgatiti: Albert Vataj