Nga redaksia e gazetës KOHA JONË-
Vrasje, goditje me leva, sharje dhe armë, turistë të therur, komshi të sakatosur me armë gjahu apo kosa. Në vend të zgjidhjes me dialog kërcet arma!
Ka diçka që duhet thënë hapur: në një pjesë të shoqërisë shqiptare po humbet aftësia për të zgjidhur konfliktin me fjalë, me mirëkuptim dhe, kur kjo nuk është e mundur, me ligj.
Po krijohet një kulturë e rrezikshme ku, për një konflikt që në një shoqëri normale do të përfundonte me një debat, një telefonatë në polici, një kërkimfalje apo një marrëveshje, dikush nxjerr thikën, pistoletën, levën apo shkopin. Për një gërvishtje makine mund të lindë një konflikt që përfundon tragjikisht. Për një shikim që dikujt nuk i pëlqen, fillojnë kërcënimet dhe del thika në fyt! Për një fjalë të thënë keq, njerëzit kalojnë nga debati në dhunë me shkopinjë apo armë. Për një grindje mes të rinjve, mblidhen grupe dhe kërkohet “sqarimi” me grushte, shkopinj apo armë. Për një vijë uji, një gardh, disa centimetra tokë apo një konflikt banal mes fqinjësh, një mosmarrëveshje që mund të zgjidhej me bisedë, me pushtetin vendor apo në gjykatë, mund të kthehet në tragjedi familjare.
Çfarë po ndodh me ne?
Modernizim pa emancipim? Shqipëria ka ndryshuar jashtëzakonisht shumë në tri dekadat e fundit. Kemi makina moderne, telefona të fundit, lokale luksoze, ndërtesa të shtrenjta, udhëtime jashtë vendit, universitete private e publike dhe një shoqëri shumë më të hapur ndaj botës. Por pyetja është tjetër: A është modernizuar në të njëjtën masë edhe kultura jonë e sjelljes? Sepse emancipimi i një shoqërie nuk matet vetëm me makinën që drejton, restorantin ku darkon apo telefonin që mban në dorë. Emancipimi shihet sidomos në momentin e konfliktit. Njeriu i qytetëruar nuk është ai që nuk zemërohet kurrë. Është ai që, edhe kur zemërohet, di të kontrollojë veten. Është ai që di të thotë: “Nuk jam dakord me ty”. Është ai që di të largohet nga një konflikt. Është ai që telefonon policinë në vend që të marrë pistoletën. Është ai që shkon në gjykatë në vend që të marrë levën. Është ai që bisedon me komshiun për vijën e ujit apo kufirin e pronës, në vend që ta konsiderojë mosmarrëveshjen një çështje “nderi”.
Në këtë kuptim, mund të thuhet se në Shqipëri modernizimi material ka ecur shumë më shpejt se emancipimi qytetar.
Kultura e “të fortit”
Një nga problemet më të mëdha mbetet koncepti i gabuar për forcën. Ende ekziston ideja se ai që ul zërin humbet. Ai që largohet nga sherri është frikacak. Ai që kërkon kompromis është i dobët. Ai që thërret policinë “nuk është burrë”. Ndërsa ai që kërcënon, godet apo nxjerr armën shihet nga një pjesë e njerëzve si “i fortë”. Kjo është një përmbysje e plotë e vlerave.Të nxjerrësh pistoletën nga nervat nuk është forcë. Është humbje kontrolli. Të godasësh dikë sepse të ka parë keq nuk është trimëri. Të marrësh një thikë për një debat banal nuk është burrëri. Forca e vërtetë është të kontrollosh veten pikërisht atëherë kur mund ta humbasësh kontrollin.
Kur “nderi” bëhet më i rëndësishëm se jeta
Një tjetër problem është koncepti i deformuar i nderit. “Pse më pa?”. “Pse më foli ashtu?”.“Pse më preku makinën?”. “Pse i foli asaj vajze?”. “Pse më doli përpara?”. “Pse nuk më respektoi?”.
Dhe papritur një episod që pas pesë minutash mund të ishte harruar, shndërrohet në një çështje jetë a vdekje. Në disa mjedise, të tërhiqesh nga një konflikt interpretohet si poshtërim. Dhe pikërisht këtu fillon tragjedia. Sepse kur egoja bëhet më e rëndësishme se jeta, arsyeja largohet. Një sekondë zemërim mund të shkatërrojë dy familje: familjen e viktimës dhe familjen e autorit.
Njëri përfundon në varr. Tjetri në burg. Dhe gjithçka mund të ketë nisur nga një fjali. Armët pranë konfliktit janë një kombinim fatal. Nëse një njeri impulsiv nuk ka armë pranë vetes, një konflikt mund të përfundojë me sharje apo grushte. Nëse i njëjti njeri ka një pistoletë në brez ose në makinë, disa sekonda zemërimi mund të përfundojnë me një të vdekur. Kjo është arsyeja pse fenomeni i armëve të paligjshme nuk mund të shihet vetëm si problem policor.
Është problem shoqëror
Një shoqëri me nivel të lartë agresiviteti dhe me armë lehtësisht të disponueshme është një kombinim shumë i rrezikshëm. Familja dhe shkolla nuk mund të qëndrojnë jashtë debatit.Fëmijët nuk lindin duke menduar se konfliktet zgjidhen me dhunë. Ata e mësojnë. E mësojnë në familje. E mësojnë në rrugë. E mësojnë nga shoqëria. E mësojnë edhe nga modelet që shohin të glorifikohen. Nëse një djalë rritet duke dëgjuar vazhdimisht se duhet “t’i tregojë vendin” tjetrit, se nuk duhet “t’ia lërë” askujt dhe se çdo fyerje duhet kthyer, atëherë kemi mbjellë farën e një kulture konflikti.
Shkolla duhet të mësojë matematikën dhe gjuhën, por duhet të mësojë edhe diçka tjetër: si menaxhohet një konflikt. Si debatohet. Si kundërshtohet pa fyer. Si kërkohet falje. Si pranohet gabimi. Si kërkohet ndihmë. Si largohemi nga një situatë që mund të degradojë. Këto janë aftësi qytetare po aq të rëndësishme sa shumë prej lëndëve që mësohen për vite me radhë.
Edhe shteti ka përgjegjësinë e tij
Nuk mund t’ia lëmë të gjithë përgjegjësinë individit. Nëse qytetari mendon se policia nuk vjen në kohë, se një kallëzim nuk zgjidh gjë, se gjykata zgjat me vite dhe se konflikti për pronën, ujin apo kufirin nuk merr përgjigje institucionale, tundimi për “ta zgjidhur vetë” rritet.Prandaj një shtet funksional nuk parandalon dhunën vetëm duke arrestuar autorin pasi krimi ka ndodhur.
Duhet ta bëjë qytetarin të besojë se ligji është më efikas se vetëgjyqësia.Sepse në momentin që njerëzit humbasin besimin tek institucioni dhe fillojnë të besojnë tek arma, kemi një problem shumë më të madh se një kronikë e zezë.